Mokṣa
मोक्ष (mokṣa)
Özgürleşme: Hindu düşüncesinde varoluşun son terimi, yeniden doğuş döngüsünden (saṃsāra) ve onu zincirleyen durumdan kesin kurtuluş. *Mokṣa* ne ölüm sonrası bir ödül ne de erişilen bir mekândır; ruhu eylemlere, arzuya ve cehalete bağlayan bağın çözülmesidir. Ona sahip olunmaz: ondan kurtulunur. *Gītā* onu kimi zaman “kurtuluş”, kimi zaman Tanrı’da sönüş olarak adlandırır ve gökyüzü dahil, özlenebilecek tüm meyvelerin ötesine yerleştirir.
Dompté ses sens, dirigé son esprit et sa raison exclusivement vers la délivrance ; lorsque le désir, la crainte, la passion, étant bannies, parvenu vraiment à la délivrance,
Bu sözcük muc- kökünden gelir, “gevşetmek, çözmek, salıvermek” anlamına. İlk tersyüz oluş da buradan: mokṣa bir toprak gibi fethedilmez, bir düğüm gibi çözülür. Söz konusu olan bir eksiklik değil, kesilmesi gereken bir bağdır — eylemlere ve onların meyvelerine olan bağ, ruhu doğum ve ölüm çarkında tutan.
Bhagavad Gita, bu çözülüşe giden birkaç yol çizer; mokṣayı tanımlayan da bu yolların kesişim noktasıdır. Burnouf bunu “Tanrı’da sönmek” (V.24) diye çevirir: öznenin yok oluşu değil, ayrılığının sonu. Metin, bu kurtuluşu sıradan dindarlık ödüllerinden açıkça ayırır; yalnızca cenneti arzulayanlar, “erdikleri liyakat tükenince ölümlülerin diyarına dönerler” (IX.21). Cennet hâlâ döngüdedir; mokṣa ise ondan çıkar.
Bunun koşulu, arzu’nun sönmesidir: arzu öldürülmüş değil, meyvesine bağlanmayan arzudur — Gita’nın nışkama karma dediği şey. Bu yüzden kurtuluş, bedenin düşmesini beklemeden yaşarken elde edilebilir.
Mokṣa ≠ Budist nibbāna. İkisi de yeniden doğum bağını çözer, ama özgürleşen farklıdır: Vedānta, ātman’ı, mutlakla özdeş olduğunu fark eden gerçek benliği özgürleştirir; Budizm ise tam da böyle bir benliğin varlığını yadsır. Biri birini kurtarır; diğeri, kurtarılacak birinin bile kalmayacağı noktaya dek söndürür.