Gelenekler

Batı Felsefesi

Spinoza, Montaigne, Marx, Morin, Deleuze. …

Bu başlık altında, viasophia, ne klasik stoacılığa ne de Hristiyan mistisizmine ait olmayan Batılı düşünürleri bir araya getiriyor — Yunan etiğinden (Aristoteles) ve Rönesans’tan (Montaigne) çağdaş düşünceye (Morin, Deleuze) kadar. Burada mutluluk ve dostluk etiği (Aristoteles), şüpheci hümanizm, modern rasyonalizm (Spinoza), siyasal eleştiri (Marx), Alman kötümserliği (Schopenhauer), soybilim (Nietzsche), dikkatin fenomenolojisi (Weil), çoğul düşünce (Deleuze), karmaşık düşünce (Morin) yan yana duruyor. Yayın politikası, Doğu bilgeliği veya maneviyatla diyaloğa giren eserlere öncelik veriyor — senkretizmden değil, yakınlaşmadaki ciddiyetten ötürü.

Bhakti

Kabir ve azizler — kast ve inançların ötesinde, şekilsiz ilahi bağlılık.

Bhakti, sevgi dolu adanmışlık yoludur; burada ilahi olanla birleşme, ayin ya da tefsir yerine kalbin coşkusuyla gerçekleşir. Kuzey Hindistan’ın santslarının nirguṇa ("sıfatsız") akımı, mezhepsel bir isim ya da biçim taşımayan bir mutlak olana tapar. Hindu ve Müslümanlar arasında yetişen Benaresli dokumacı Kabir (15. yüzyıl), bu akımın en keskin sesidir: hem birinin hem diğerinin dışsal ibadetlerini alaya alır ve yalnızca içsel İsmi tanır. Onun beyitleri (dohe) ve şarkıları, yazıya dökülmeden çok önce ağızdan ağıza dolaşır.

Brahmo Samaj

Rabindranath Tagore — Bengal'in ıslah edilmiş tek tanrıcılığı ve adak şarkısı.

Brahmo Samaj, 1828'de Kalküta'da Ram Mohan Roy tarafından kurulan bir reform hareketidir; Upanişad'lardan arınmış bir tek tanrıcılık alır, putperestliği ve kast sistemini reddeder ve Avrupa modernitesi ile diyalog kurar. Brahmo bir büyük aileden gelen Rabindranath Tagore (1861-1941), bu ruhu şiirsel bir eserle sürdürür: Gitanjali (« şarkı sunusu ») doğada ve insanların emeğinde var olan, içten bir Tanrı'yı anlatır, ona teslim olunur. Bu derleme, Tagore'a 1913'te Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandırır.

Budizm

Pali suttaları, Buda — susuzluğun sonu.

Buddha'nın (Siddhārtha Gautama, MÖ yaklaşık V. yy.) öğretisi önce sözlü olarak aktarılmış, ölümünden birkaç yüzyıl sonra ise pali dilinde yazıya geçirilmiştir. Pali kanonu (Tipiṭaka), bu orijinal öğretiye en yakın kaynak olarak kalır. Doktrin, dört soylu gerçek (acı, kaynağı, sona ermesi, yol) ve sekiz basamaklı soylu yolu bir araya getirir. Bu öğretiden çeşitli gelenekler gelişmiştir: Theravāda (Güneydoğu Asya), Mahāyāna (Doğu Asya, kendi sūtralarıyla) ve Vajrayāna (Tibet).

Bushido

Hagakure — savaşçının yolu, ya da kendinden vazgeçmiş olarak yaşamayı sanat edinmek.

Bushidō, «savaşçının yolu», samuray sınıfının onur kodu ve ahlakını ifade eder. Efendiye sadakat, özdenetim, onur duygusu ve ölümün kabulünü birleştirir; Konfüçyüsçülük, Şintoizm ve özellikle Zen felsefesiyle beslenir. Hagakure («Yaprakların Gölgesinde»), 18. yüzyılın başlarında —Tokugawa barışı savaşın gereksiz hale getirdiği bir dönemde— kaydedilen Yamamoto Tsunetomo’nun sözlerini derleyen bir eserdir ve en radikal ifadesini sunar: En ünlü formülü, samurayın yolunun ölümde yattığını belirtir. Her sabah kendi hayatına yas tutmak, paradoksal olarak, tam anlamıyla hareket etmeyi özgürleştirir.

Haiku

Bashô — anı ve geçiciliği on yedi hecede yakalamak.

Haiku, Japon şiirinin kısa biçimidir — beş, yedi ve beş hecelik üç bölüm — haikai'den doğmuştur. Matsuo Bashô (1644-1694) onu ruhani bir sanat derecesine yükseltir: zen ve taoizmle beslenmiş, şiiri şairin görülen şey — bir kuş, bir kurbağa, kar — karşısında silindiği benzersiz bir anın izine dönüştürür. Oku no Hosomichi gibi seyahat defterleri, nesir ve haikuları bir araya getirerek geçicilik ve yalınlık (wabi) üzerine bir tefekkür sunar. Burada şimdinin yakalanması hem bir disiplin hem de bir estetik haline gelir.

Hikmet

İbn Tufeyl, İbn Rüşd, İbn Haldun — Yunan aklının İslam topraklarında serüveni.

Felsefe, IX. yüzyıldan itibaren Müslüman dünyasında karşılanan ve sürdürülen Helenistik geleneğin felsefesidir; bu dönemde Platon, Aristoteles ve Yeni Platoncular Bağdat'ta tercüme edilir. Fârâbî, İbn Sînâ ve ardından İbn Rüşd, felsefi kanıtlama ile vahiy yoluyla gelen Şeriat'ı birleştiren bir düşünce geliştirirler. İbn Tufeyl, Hayy bin Yakzan ile, yalnızca akıl yoluyla hakikate tek başına ulaşan bir insan tasavvur eder; İbn Rüşd, Fasl'ul-Makâl adlı eserinde din ile felsefenin uyumunu savunur; İbn Haldun ise Mukaddime'de toplumların ve tarihlerinin bilimine temel atar. Bu gelenek, Aristoteles'i Latin Batı'ya aktaracaktır.

Hristiyan Mistisizmi

Eckhart, Jean de la Croix, Weil, Pascal …

Hristiyan mistisizmi, Çöl Babaları'ndan (IV. yüzyıl, Mısır) Simone Weil'e (XX. yüzyıl) kadar, Aziz Augustinus (IV.-V. yüzyıl), Renliler (Eckhart, Tauler, Suso, XIII.-XIV. yüzyıl), İspanyol Karmelitleri (Vaftizci Yahya, Teresa d'Avila, XVI. yüzyıl) ve Jansenizm (Pascal, XVII. yüzyıl) üzerinden uzanır. Arınma ("karanlık gece"), aydınlanma ve yalınlık içinde Tanrı'yla birleşmeyi bir araya getirir. Her zaman doktriner ortodokslukla gerilim içinde olmuştur — Eckhart 1329'da mahkûm edilmiş, Vaftizci Yahya kendi kardeşleri tarafından hapsedilmiştir.

Konfüçyüsçülük

Konfüçyüs, Mensiyüs — adet, çalışma ve insanlık (rén) kendini yönetmenin yolu olarak.

Konfüçyüsçülük (rújiā, “âlimler okulu”), kendini kurucu değil de ritüellerin (lǐ) ve Zhou kültürünün taşıyıcısı olarak gören Konfüçyüs’e (Kǒngzǐ, MÖ 551-479) dayanır. Ahlakı, insanlık (rén) ve karşılıklılığı toplumsal yaşamın merkezine koyar: kendini yetiştirerek önce aileyi, sonra devleti düzenlemek. Mencius (Mèngzǐ, MÖ IV. yüzyıl) insan doğasının doğuştan iyiliği tezini derinleştirir. Konuşmalar ve Dört Kitap, yüzyıllar boyunca mandarin sınavlarının temelini oluşturacaktır.

Moizm

Mozi — Konfüçyüs ritüellerine karşı evrensel sevgi ve ortak fayda.

Moizm, MÖ yaklaşık 470-391 yılları arasında yaşamış Mozi (Mo Di) tarafından kurulan okuldur ve Savaşan Devletler döneminde Konfüçyüsçülüğün başlıca rakibiydi. Konfüçyüsçülerin sevgi hiyerarşisine ve ritüalizmine karşı Mozi, tarafsız evrensel sevgi (jiān ài) öğretisini savunur ve her davranışı en çok sayıda insan için faydasına göre değerlendirir. Saldırgan savaşı, lüks cenaze törenlerini ve savurgan müziği kınar, otoritesini ise Cennetin iradesine dayandırır. Son derece örgütlü olan okulu, Han hanedanı döneminde ortadan kaybolsa da Çin’in ilk sonuççu ve mantıksal düşüncelerinden birini miras bırakır.

Ortodoksluk

Bir Rus Hacının Anlatıları — kalp duası ve hésychasme.

Doğu Ortodoksluğu, kendine özgü bir kontemplatif yol geliştirmiştir: hesekizm (Yunanca hēsychia, «sükûnet» anlamına gelir). Sürekli tekrarlanan «İsa Duası» — Rab İsa Mesih, bana merhamet eyle — nefese eşlik ederek, dua eden kişi ruhu kalbe indirmeyi ve durmaksızın dua etmeyi amaçlar. Aynoroz Dağı'nda sistemleştirilen ve Filokali’de toplanan bu gelenek, 19. yüzyılda Bir Rus Gezginin Anıları’nda popüler bir ifade bulur; burada adsız bir serseri, karşılaştığı kişilerden öğrenerek bu duayı hayatının nefesi haline getirir.

Rus Felsefesi

Chestov — özgürlük adına rasyonel apaçıklığa karşı isyan.

XIX. ve XX. yüzyılların kesişim döneminde Rus dini düşüncesi (Solovyov, Berdyayev, Frank, Chestov), Ortodoks inancı ile Avrupa felsefesi arasında bir yol arayışında, çoğu zaman rasyonalizme ve pozitivizme karşı durur. Léon Chestov (1866-1938) bu akımın en paradoksal figürüdür: Kökünden Koparılmanın Yüceltilmesi adlı eserinde, ona göre özgürlüğü ve bireyin çığlığını boğan “zorunlu” hakikatler ve rasyonel kanıtlar imparatorluğuna saldırır. Atina’ya (Yunan aklı) karşı Kudüs’ü (İncil inancı) çağırır; ona göre her şey mümkündür. İsyanı varoluşçuluğu müjdeler.

Saf Ülke Amidizmi

Shinran — kurtuluşu yalnızca Buda Amida'nın adaksına güvenerek elde etme.

Amidizm, ya da Saf Toprak Budizmi (jōdo), Dharma'nın bu çöküş çağında kimsenin yalnızca kendi gücüyle aydınlanamayacağını öğretir: kurtuluş, Buda Amida'nın «asıl yemin»inden gelir ve adını (nembutsu) okuyarak ona teslim olan herkesi Saf Toprağı'na kabul eder. Hōnen'in öğrencisi Shinran (1173-1263), bu «başka-güç» (tariki) yolunu radikalleştirir: kurtaran, okumanın miktarı değil, bir lütuf olarak alınan inançtır. Aslında Jōdo Shinshū'yu, yani «Saf Toprak'ın gerçek okulu»nu kurar; bu okul, günümüzde Japonya'nın en çok takip edilen Budizmlerinden biridir.

Seon

Jinul — ani uyanış ve tedrici kültürün Kore Budizmi. …

Seon, Kore'deki doğrudan aydınlanma (Çin'deki chán, Japonya'daki zen) budizminin koludur ve VII. yüzyıldan itibaren yarımadaya girmiştir. Büyük üstadı Jinul (Chinul, 1158-1210), rakip akımları birleştirir: sutralar okulu ile meditasyon okulu arasındaki karşıtlığa karşı, gerçek doğasına uyanmanın ani olduğunu, ancak uygulanmasının aşamalı bir kültür gerektirdiğini öğretir — «ani uyanış, aşamalı kültür». Oturuş pratiği ve hwadu (bir kōan’ın can alıcı noktası) incelemesini çalışmayla birleştirir. Onun sentezi, bugün Kore’de hâlâ çoğunlukta olan Jogye tarikatını kurar.

Stoacılık

Marc Aurelius, Seneca, Epiktetos — Stoa okulu ve iç özgürlük.

Stoacılık, MÖ 301 civarında Atina'da, Agora'daki Stoa Poikilē (Boyalı Sütunlu Galeri) altında ders veren Kitionlu Zenon ile doğar. Gelenek, daha sonra Roma'da MS 1. ve 2. yüzyıllar arasında Seneca (Neron'un hocası), Epiktetos (azat edilmiş bir köle) ve Marcus Aurelius (imparator) ile gelişir. Stoacılık, bizim kontrolümüzde olanı (yargılar, arzular, eylemler) bizim kontrolümüzde olmayandan (beden, mallar, itibar, başkalarının yaptıkları) kesin bir şekilde ayırır. İçsel özgürlük, yalnızca birinci gruba bağlanmaktan ibarettir.

Sûfîlik

Rûmî, İbn Arabi — aşk yol olarak.

Sufizm (taṣawwuf), İslam'ın mistik boyutudur. 8. yüzyılda Emevi halifeliğinin dünyevileşmesine tepki olarak doğmuş, daha sonra manevi bir disiplin (dhikr, samāʿ) aktaran tarikatlar (ṭuruq) halinde yapılaşmıştır. Klasik döneminin büyük figürleri: el-Hallâc (922'de « Ben Hakikat'im » dediği için çarmıha gerilen), el-Gazâlî (11. yüzyılda sufizm ile ortodoksluğu uzlaştıran), Attâr (Kuşların Dili şairi), İbn Arabî (varlığın birliği kuramcısı, 12.-13. yüzyıl), Mevlânâ (şair ve semazenlerin kurucusu).

Taoizm

Lao-Tzu, Zhuangzi — wu wei yolu.

Taoizm felsefesi, MÖ 6. ve 3. yüzyıllar arasında Çin'de, Laozi'ye atfedilen Tao Te King (Dào Dé Jīng) ve Zhuāng Zhōu'ya atfedilen Zhuangzi adlı iki metin etrafında şekillenir. Tao (« yol ») bir tanrı ya da soyut bir ilke değil, her şeyin katıldığı süreçtir. Wu-wei (eylemsizlik) pasiflik değil, zorlamayan eylemdir. Daha sonraki dini taoizm (MS 2. yüzyıldan itibaren) klasik taoizmden ayırt edilmesi gereken bir dönüşümdür.

Thiền

Thiền Uyển Tập Anh — Vietnam Zen'i, dağ inzivası ile kraliyet sarayı arasında.

Thiền, Vietnam'da meditasyon (chán/zen) geleneğinin Budizm'deki adıdır. VI. yüzyıldan itibaren belgelenmiş olup uzun süre hem dağ inzivalarına hem de Lý ve Trần krallarının sarayına bağlı kalmıştır. XIV. yüzyılda derlenen Thiền Uyển Tập Anh ("Thiền Bahçesinin Seçkin Örnekleri"), ustaların biyografilerini ve sözlerini bir araya getirir: Bu "lambanın aktarımı" derlemesi, Vietnam'daki silsileler hakkında ana kaynaktır. Thiền, burada halk kültleri ve saray Konfüçyüsçülüğüyle iç içe görünür — Japon kuzeninden daha az dünyadan elini eteğini çekmiş bir haldedir.

Tolstoyculuk

Léon Tolstoy — İncil’in kötülüğe direnmeme ve içsel Krallık’a indirgenmesi.

1870'lerin sonunda, Savaş ve Barış ve Anna Karenina'dan sonra Tolstoy, İtiraflarım'da anlattığı krizi yaşar ve İncil'i akılcı bir okumaya yönelir. Ondan pratik bir öz çıkarır: kötülüğe şiddetle direnmemek, yemin etmemek, yargılamamak, düşmanlarını sevmek. Kurumsal Kilise'yi —ki onu 1901'de aforoz eder— ve zorbalığa dayalı devleti reddeder. «Tanrı'nın Krallığı sizdedir»: Luka İncili'ndeki bu söz, şiddetsizlik manifestosunun başlığı olur ve doğrudan Gandhi'yi etkiler.

Vedanta

Upanişadlar, Bhagavad-Gita — advaita.

Vedānta (« Veda’nın sonu ») Hint felsefesinin altı ortodoks darśanasından biridir. Üç temel metne dayanır: Upaniṣadlar (Veda’nın son katmanları, MÖ VIII.-V. yy.), Bhagavad-Gîtâ (Mahābhārata’nın merkezi bölümü) ve Brahma-sūtra (öğretiyi sistemleştiren sūtralar). Birkaç okul gelişmiştir: advaita (ikicilik karşıtı, Shankara), viśiṣṭādvaita (nitelikli ikicilik karşıtı, Râmânuja), dvaita (ikicilik, Madhva). Tartışma, Brahman (mutlak), ātman (ben) ve māyā (görünüş) arasındaki ilişki üzerinedir.

Yatay

Doğu/Batı karşılaştırmalı okumalar.

viasophia'nın yayıncılık imzası olan transversal, aynı kavram üzerine iki geleneği okumak, yakınsamalardan önce ayrılıkları belirlemek, her düşüncenin kendine özgü işleyişlerini evrensel bir gnostisizm içinde eritmemektir. Bu, bir bütünlükten çok bir formattır: diğer geleneklerin tamamına dayanır. Pazar denemesi ona adanmıştır. Bazı modern Batılı yazarlar (Watts, Suzuki, Krishnamurti, Osho) kendileri de transversal geçişlerdir ve bu yapıda yer alırlar.

Yeni Platonculuk

Plotin — ruhun, zekâyı aşarak Bir'e dönüşü.

Neoplatonizm, antik felsefenin son büyük okulu olup, III. yüzyılda Plotinos (204-270) tarafından kurulmuştur; dersleri, öğrencisi Porphyrios tarafından Enneadlar (dokuz incelemeden oluşan altı grup) adıyla derlenmiştir. Gerçekliği üç ilkeyle hiyerarşik olarak düzenler: varlık ve düşüncenin ötesinde olan Bir; İdeaların bulunduğu Akıl (noûs); ve duyulur dünyayı canlandıran Ruh. Felsefi yaşam burada bir dönüş ve geri dönüş (epistrophē) hareketidir: arınma ve tefekkür yoluyla ruh, kaynağına yükselir ve nadir anlarda Bir ile birleşmeyi bilir. Bu düşünce, Hristiyan, Yahudi ve Müslüman mistisizmini uzun süre besleyecektir.

Yoga

Patañjali — zihnin dalgalarının durdurulması, sekiz basamakta.

Yoga, Hindistan'ın altı ortodoks darśana (« bakış açısı ») sisteminden biridir. Yoga-Sûtra'ları, Patañjali'ye (MÖ II. yüzyıl) atfedilen eser, onu zihnin dalgalanmalarının durdurulması (citta-vṛtti-nirodha) olarak tanımlar. Eser, sekiz basamaktan (aṣṭāṅga) oluşan bir disiplin anlatır — etik davranıştan (yama, niyama) duruşa ve nefese, yoğunlaşmaya, meditasyona ve derin birleşmeye (samādhi) kadar — zihni (puruṣa) zihinsel maddeden ayırmayı amaçlar. Vedānta'dan farklı olarak, Sāṃkhya ile ikici metafiziğini paylaşır.

Zen

Doğrudan uyanış budizmi — oturuş (zazen), kōan, doğru hareket.

Zen (Çince chán'dan, Sanskritçe dhyāna "derin düşünme"nin transkripsiyonu), metin çalışmasından ziyade aydınlanmanın doğrudan deneyimini öne çıkaran bir Budizm okuludur. XII. yüzyıldan itibaren Çin’den Japonya’ya aktarılmış, burada iki büyük kol halinde gelişmiştir: zihinsel tutsaklığı kırmak için kōan (çelişkili bilmece) kullanan Rinzai ve yalnızca sessiz oturuş (shikantaza) üzerine yoğunlaşan Sōtō. Sade ve anlık hareket kültürü, Japon sanatlarını —çay, mürekkep, kılıç— derinden etkilemiş, Nukariya’nın anlattığı savaşçı etiğine kadar uzanmıştır.

Açuar

Carlos Nangkitiar Kunchim Tsanim — tsungki, suların efendisi: her birinin sahibi olan alanlardan oluşan bir dünya.

Achuarlar, bugün Aents Chicham (« halkın sözü ») adını verdikleri Jivaro dil ailesine mensup bir Amazon halkıdır. Peru ve Ekvador arasındaki sınırın her iki yakasında, Pastaza’nın kolları olan Huasaga, Manchari ve Huitoyacu nehirleri boyunca yerleşiktirler. Yaşam anlayışlarında orman ve sular, her biri kendi alanına sahip görünmez sahiplerden —dueños— oluşan bir topluluk olarak görülür: Tsungki, balıkların ve suların sahibi; Mana, avın sahibi; Nungkui, bahçenin sahibesi. Bu sahiplere bir « söylem » (discurso) ile hitap etmeden hiçbir şey alınmaz. Carlos Nangkitiar Kunchim Tsanim, El ojo verde. Cosmovisiones amazónicas adlı eserde —Peru Amazonu’ndaki iki dilli öğretmen yetiştirme programı (FORMABIAP) ve AIDESEP tarafından yayımlanan, yerlilerin kendileri tarafından yazılıp çizilmiş kozmovizyonlar derlemesi— bunu birinci ağızdan anlatmıştır: Adı konmuş, sorumluluğu üstlenilmiş bir ses (2. düzey). « Nangkitiar’a göre » denir, asla « Achuarlar der ki » denmez.

Toprak Haute Amazonie, frontière Pérou–Équateur

Anişinabeler

Leanne Betasamosake Simpson — biiskabiyang, jestlerle kendine dönüş.

Michi Saagiig Nishnaabeg (« nehirlerin ağzında ») Ontario Gölü’nün kuzey kıyısında, Nishnaabeg ulusunun doğu kapısı olan topraklarda yaşar — kendilerine Kina Gchi Nishnaabeg-ogamig (« hep birlikte yaşayıp çalıştığımız yer ») derler. Somon, yabani pirinç ve akçaağaç şekeri halkı, yerleşik olmaktan çok yolcu bir halktır; Büyük Göller’in Anişinabe ailesine mensuptur — Potawatomi ile aynı aileden, ama ayrı bir ulus. Michi saagiig nishnaabeg yazar, akademisyen ve müzisyen Leanne Betasamosake Simpson, ulusunun yeniden doğuşunu kendi pratiklerinden (dil, balıkçılık, toprak) hareketle düşünür: İngilizce yazdığı dille, içerden bir ses. Kaynaklar telif altında: alıntılar kısa ve atıf yapılmış olacak.

Toprak Rive nord du lac Ontario, Canada

Apaleş

Tyson Yunkaporta — ngal, « biz-iki »: asla yalnız düşünmeyiz, bilmek bir ilişki eylemidir.

Apalech kabilesi, Avustralya'nın kuzeydoğusundaki Cape York Yarımadası'nın batı kıyısı halklarına mensuptur ve burada wik-mungkan dili konuşulur. Akademisyen ve sanatçı Tyson Yunkaporta, uzun süredir bu kabileye Aborijin Yasası uyarınca kabul edilmiş olup, Sand Talk adlı eserinde bu düşünceyi açıkça taşır: bilgi, izole bir kafada sahip olunan bir şey değil, varlıklar, mekanlar ve onların koruyucuları arasında dolaşan bir ilişkidir. Ngal —İngilizce ve Fransızca'da olmayan çift birinci şahıs— bunun anahtarıdır: "biz-ikimiz", birlikte düşünmeyi sağlayan zamir.

Toprak Péninsule du cap York, nord-est de l'Australie

Aşaninka

Eusebio Laos — yaşayan Güneş'in nefesi: su, yaşayan bir Güneş'in nefesidir, hava ise onun ruhudur; bitkiler, hayvanlar ve insanlar hep birlikte onu solur.

Asháninkalar, Peru'nun Amazon halkları arasında en kalabalık olanı ve Arawak dil ailesine mensup olup, merkez orman bölgesinde — Perené, Ene, Tambo, Pichis nehirleri ve Yukarı Ucayali boyunca yerleşiktirler. Adları "bize benzeyen" anlamına gelir. Canlılar hakkındaki düşüncelerinde Güneş, yaşayan bir kişi olarak görülür, yaşayan Güneş, insanlar da onun kopmuş parçacıklarıdır; su, bu Güneş'in nefesidir, kuşların, hayvanların ve insanların yaşayabilmesi için Dünya'nın etrafında döndürdüğü şey, hava ise onun ruhudur — bu yüzden nefes almak, aynı su-nefesi paylaşmaktır. San Carlos sıradağlarında doğan Asháninka uzmanı Eusebio Laos Ríos (Oshipiyo Ararooshi Iriooshi), bunu birinci ağızdan El ojo verde. Cosmovisiones amazónicas adlı eserde anlatmıştır — Peru Amazonu'ndaki iki dilli öğretmen yetiştirme programı (FORMABIAP) ve AIDESEP tarafından yayımlanan, yerlilerin kendileri tarafından yazılıp çizilen kozmovizyonlar derlemesi: adlandırılmış, sorumlu bir ses (2. seviye). "Laos'a göre" denir, asla "Asháninkalar der ki" denmez.

Toprak Selva centrale, Amazonie péruvienne

Aymara

Fernando Huanacuni Mamani — suma qamaña, iyi yaşam: varoluşun her biçimiyle dolu dolu yaşamak.

Aymaralar, Titicaca Gölü çevresindeki yüksek And topraklarında, Bolivya, Peru ve Şili'ye yayılan, Tiwanaku gibi yüksek kültürlerin mirasçıları olan bir And halkıdır. Dilleri Aymara'da suma qamaña —genellikle "iyi yaşamak" olarak çevrilir— sözcüğü, geniş toplulukla uyum ve denge içinde, insanlarla birlikte Toprak-Ana, kozmos ve her tür varoluşla dolu bir yaşamı adlandırır. Bolivyalı Aymara hukukçu, yazar ve diplomat Fernando Huanacuni Mamani, bunu And Yerli Örgütleri Koordinatörlüğü (CAOI) için Buen Vivir / Vivir Bien (2010) adlı eserinde yerli bir ses olarak sentezlemiştir: And yerli örgütü tarafından taşınan sorumlu (2. seviye) bir yerli ses. "Huanacuni'ye / CAOI'ye göre" denir, asla "Andlar der ki" denmez.

Toprak Hautes terres andines du lac Titicaca (Bolivie, Pérou, Chili)

Aynu

Chiri Yukie, Shigeru Kayano — kamuy, dünyanın bir insan topluluğu olarak görüldüğü dünya.

Ainu halkı, Hokkaidō, Kuril ve Sahalin'in yerli halkıdır; uzun süre Japon devleti tarafından inkâr edilmiş, ancak 2008 yılında yerli halk olarak tanınmıştır. Sözlü edebiyatları — yukar adı verilen şarkılı destanlar — her varlığın (ayı, baykuş, ateş, su, tekne) bir kamuy, yani insan dünyasını ziyaret eden, söz ve irade sahibi bir kişi olduğu bir yaşam görüşünü taşır. 1922 yılında on dokuz yaşındayken Chiri Yukie, bu şarkıları yazıya döken ve çeviren ilk Ainu olmuştur; yaşlı Shigeru Kayano ise 20. yüzyılda dili ve hafızayı aktarmıştır. Telif hakkı bulunan kaynaklar: yalnızca atfedilen kısa alıntılara ve bu seslerin kendilerinin kamuoyuna sunduğu bilgilere bağlı kalınır.

Toprak Hokkaidō, Kouriles et Sakhaline

Boraa

Manuel Mibeco Ruiz — dünya, Yaratıcının bir temsilidir, ve onun saçları, dünyayı tuttuğu her şeyin içine dikilmiş köklerdir.

Bóóraá (Bora) halkı, Peru ve Kolombiya arasındaki Yukarı Amazon'un kollarında yaşar ve her biri bir varlığın adını taşıyan klanlar halinde toplanır — Aguaje, Pijuayo. Onlar için dünya, Píívyéji Niimúhe («Yeryüzünü ve onda var olan her şeyi yaratan») olan Yaratıcının ta kendisidir: yaptığı tüm şeylerin içine kök salmıştır ve saçlarının her teli bu köklerden biridir. Saçlarının gücüyle dünyayı korur ve insanlar da bu kökler aracılığıyla onunla iletişim kurar. Dünya ilk olarak bir kadının göğsü şeklinde ortaya çıkmış ve ilk besinler Mújpañe meme ucundan çıkmıştır. Brillo Nuevo topluluğunun kurakası Manuel Mibeco Ruiz (Bóóraá adı Lliíhyo, «aguaje palmiyesinin kalbi»), Gerardo del Águila Miveco (Íjkú Nuubúmu) ile birlikte bu anlatıyı El ojo verde. Cosmovisiones amazónicas — yerlilerin kendileri tarafından yazılıp çizilen kozmovizyonlar derlemesi (FORMABIAP/AIDESEP) — adlı eserde aktarmıştır: Adı konmuş, sorumluluğu üstlenilmiş sesler (2. seviye). «Mibeco’ya göre» denir, asla «Bora halkı der ki» denmez.

Toprak Haut Amazone, Pérou–Colombie

Dakota (Siyu)

Vine Deloria Jr. — kutsal coğrafya: kutsal olan yerlere bağlıdır, bir tarihe değil.

Dakotalar, Lakotalar ve Nakotalar ile birlikte Kuzey ovalarının (Dakotalar, Minnesota) büyük Siu ulusunu oluşturur. Vine Deloria Jr. (1933-2005), Standing Rock Siu’su, Yankton Dakota kökenli, hukukçu, teolog ve Amerika Birleşik Devletleri’nin en etkili Yerli düşünürlerinden biriydi. God Is Red (1973) adlı eserinde, Batı dininin zamana dayalı —bir kökenden bir kadere doğru ilerleyen doğrusal tarih— anlayışına karşı bir mekân dini koyar: birçok İlk Ulus için kutsalın merkezi belirli bir yerdedir ve anavatanın her noktası, halkı var eden öyküleri taşır. Toprağın ve anlatının bu düğümünü sacred geography (kutsal coğrafya) olarak adlandırır. İçeriden bir ses, yazı dili İngilizce: birçok ulusu düşünür, ama bu düşünceyi —“Deloria’ya göre”, asla “Siu’lar der ki” şeklinde— kurar. Telif hakları saklı kaynaklar: atfedilen kısa alıntılarla yetinilir.

Toprak Plaines du Nord (Dakotas, Minnesota), États-Unis

Kanaka ʻŌiwi Bilgeliği

George Kanahele — aloha ʻāina, toprağı besleyenin sevgisi: ʻāina bir kaynak değil, yaşayan bir atadır.

Kanaka ʻŌiwi (ya da Kānaka Maoli), Pasifik’in kalbindeki Hawaiʻi takımadalarının yerli halkıdır — volkanik adaları taro vadileri ve balık havuzlarıyla dolu bir dünyaya dönüştüren Polinezyalı denizciler. Onların yaşam anlayışında toprak ʻāina, « besleyen şey » (ʻai, yiyecek, yeme eylemi) olarak adlandırılır: ne bir zemin ne de kaynak stoku, aksine Papa (Toprak-ana) ile Wākea (Gök-baba)’nın birleşiminden doğan canlı bir beden, atası oldukları bir soy. Buradan aloha ʻāina, toprağa duyulan sevgi, ve onun karşıtı mālama, özen — « sevgiyle bakım göstermek ». George Huʻeu Sanford Kanahele (1930-2000), Kanaka ʻŌiwi araştırmacısı ve Hawaiʻi Rönesansı’nın önde gelen isimlerinden biri, bunu Kū Kanaka — Stand Tall: A Search for Hawaiian Values (University of Hawaiʻi Press, 1986) adlı eserinde derlemiştir: değerlerini yeniden ortaya koyan yerli bir araştırmacı (1. seviye). « Kanahele’ye göre » denir, « Hawaiililer der ki » denmez. Yazım (ʻokina ve makronlar) kaynağa uygundur.

Toprak Archipel d'Hawaiʻi, Pacifique

Kandozi Bilgeliği

Usi Kamarambi (José Hernando Zipina) — ruhunda kaplan var: ruhun dönüşümü, yas ve vizyoner oruçla kazanılmış.

Kandoziler (Kandozi-Çapra; sömürge literatüründe eskiden "kandoşi" olarak anılır, bugünkü Kandoşi halkıyla karıştırılmamalıdır) Peru Amazonları'nda, Pastaza Nehri boyunca, Musa Karusha (Rimachi) Gölü çevresinde yaşarlar. Usi Kamarambi (José Hernando Zipina) — Kamarambi, dosdoğru yüzen bir balığın adı — halkına ait kozmogoniyi ve bir yakınını kaybettikten sonra ormanda tek başına oruç tutan insanın gerçek bir dönüşüm yaşayabileceği bir hikâyeyi yerli bir derlemeye aktarmıştır: ruhunu kaplan yapabilir, ruhu kaplan olur — miras alınmış bir totem değil, cesaretin bir metaforu da değil, ölümün ötesine geçen bir varlık değişimidir bu. Adı geçen ses, yerli bir örgüt (AIDESEP/FORMABIAP) tarafından El ojo verde. Cosmovisiones amazónicas adlı eserde derlenip yayımlanmıştır. "Usi Kamarambi'ye göre" denir, asla "Kandoziler der ki" denmez.

Toprak Río Pastaza, Amazonie péruvienne

Kiyova

N. Scott Momaday — hatırlanan toprak, hafıza ve sözle tutulan yer.

Kiowalar, Amerika Birleşik Devletleri'nin Güney Büyük Ovaları'nda (günümüz Oklahoma'sı) yaşayan bir halktır. 17. yüzyılın sonunda Montana'nın yüksek topraklarından inerek, at ve bizonla birlikte Ovaların büyük kültürlerinden biri haline geldiler — bir yüzyıla bile sığmayan bir altın çağ, sürülerin yok edilmesi ve Güneş Dansı'nın yasaklanmasıyla son buldu. N. Scott Momaday (1934-2024), ABD'de Pulitzer Ödülü'nü (1969, House Made of Dawn) kazanan ilk yerli yazar, The Way to Rainy Mountain adlı eserinde miti, tarihi ve kişisel anıyı bir araya getirerek bu dünyayı «hâlâ hafızanın erişebileceği yerde» tuttu — içeriden bir ses, yazı dili olan İngilizceyle. Kaynaklar telif haklarına tabi: alıntılar kısa ve atıf yapılmış olmalı.

Toprak Grandes Plaines du Sud (Oklahoma), États-Unis

Kogi (Kággaba)

Organisation Gonawindúa Tayrona — Toprakta yazılı olan Yasa, sözcüklerde değil.

Kággaba — dışarıda Kogi olarak bilinen — Kolombiya'nın kuzeyindeki kıyı sıradağları Sierra Nevada de Santa Marta'nın yamaçlarında yaşar ve kendilerini Tairona uygarlığının mirasçıları olarak görürler. Kendilerine "Büyük Kardeşler", dünyanın dengesinin koruyucuları derler ve bilgeleri mamos, kutsal mekanlardan bu düzeni yüzyıllardır sürdürür. Sözlü kültür: yerli ses yalnız başına nadirdir ve mamosların bilgisi büyük ölçüde kapalıdır. Bu yüzden, Kolombiya devleti karşısında kendi adlarına konuşmak için kurdukları kolektif ve sorumlu bir ses olan Organización Gonawindúa Tayrona (OGT) üzerinden çalışılır. Kamuoyuna açık ve tarihli belgelerinde —örneğin 2012 tarihli toprak düzenleme önerisinde— OGT, toprağın kodlarına işlenmiş Ley de Origen (Köken Yasası)’ndan söz eder. Kággabaların kendilerinin kamuoyuna sunduklarıyla yetinilir; kısa ve atfedilmiş alıntılarla. Asla "Kogiler der ki" değil, "OGT’ye göre" denir.

Toprak Sierra Nevada de Santa Marta, nord de la Colombie

Kombumerri Bilgeliği

Mary Graham — Toprak Yasa'dır: toprak, kutsal bir varlık, tüm insanlığın anası.

Kombumerri'ler, Avustralya'nın Queensland eyaletinin doğu kıyısındaki bir Aborjin halkıdır ve iç bölgelerdeki Wakka Wakka halkıyla tarihsel bağları vardır. Kombumerri yaşlılarından ve akademisyen (University of Queensland) filozof Mary Graham, Aborjin kozmolojilerinin büyük bir kısmını taşıdığını söylediği iki aksiyomu şöyle formüle etmiştir: toprak Yasa'dır (sahip olunan bir mülk değil, tüm anlamın kaynağı olan kutsal bir varlık) ve dünyada kimse yalnız değildir (akrabalık sistemi toprağın kendisine kadar uzanır). O da sırasıyla Bunitj yaşlısı Bill Neidjie'den alıntı yapar: «Beyaz adamın yasası sürekli değişir; Aborjin Yasası asla değişmez ve herkes için geçerlidir.»

Toprak Côte est du Queensland, Australie

Krenak

Ailton Krenak — hayat yararlı değil: canlının verimliliğe indirgenmesine karşı zevk alma.

Krenak (Borún) halkı, Brezilya'nın güneydoğusundaki Minas Gerais'te, Watu ("büyükbaba") adını verdikleri Rio Doce vadisinde yaşıyor. Toprakları 2015 yılında bir maden barajının yıkılmasıyla zehirlenen nehri terk etmek yerine, kıyılarında kalmayı seçtiler. Yazar, gazeteci ve aktivist Ailton Krenak (1953 doğumlu), 1970'lerden beri Brezilya yerli hareketinin önemli seslerinden biri: Yerli Uluslar Birliği'nin kurucularından olan mücadelesi, 1988 Anayasası'nın "Yerliler Bölümü" üzerinde etkili oldu ve Brezilya Edebiyat Akademisi'ne seçilen ilk yerli oldu. Düşüncesi —canlı, tartışmalı, çağdaş— hayatı faydasıyla ölçmeyi reddediyor: hayat bir fruição, tadına varılan bir danstır. İç sesi, yazı dili olan Portekizce. Kaynaklar telif altında: alıntılar kısa ve atıf yapılmış olacak.

Toprak Vallée du rio Doce (Watu), Minas Gerais, Brésil

Maori

Hirini Moko Mead — whakapapa, kişiyi konumlandıran soybilim ve kaynağına kadar izlendiğinde Gökyüzü ve Yeryüzü’nden inen.

Māoriler, Aotearoa'nın (Yeni Zelanda) yerli halkıdır; Doğu Polinezya'dan deniz yoluyla gelmiş ve soyağacıyla birbirine bağlı hapū (alt kabileler) ve iwi (kabileler) halinde örgütlenmişlerdir. Yaşama dair düşünceleri, her şeyi whakapapa —her bireyi akrabalığına yerleştiren ve kaynağına kadar çıkıldığında tanrılara ulaşan soy zinciri— ile birbirine bağlar. Bu zincir, Rangi (Gök) ve Papa (Yer) adlı evrenin ilk ebeveynlerinin oğlu Tāne aracılığıyla gerçekleşir. Hirini Moko Mead (Sidney M. Mead, Ngāti Awa, Ngāti Tūwharetoa), bir ihtiyar, profesör ve tikanga (atalardan miras kalan doğru davranış biçimleri) konusundaki büyük seslerden biri, bu değerleri Tikanga Māori: Living by Māori Values (Huia, 2003) adlı eserinde açıklamıştır — adı geçen bir Māorili ihtiyar, kendi dünyasını (1. seviye) akademik olarak dile getirir. "Mead'a göre" denir, asla "Māoriler der ki" denmez. Yazım (uzun ünlü işaretleri dahil) kaynağa uygundur.

Toprak Aotearoa (Nouvelle-Zélande)

Matsés

Luis Dunu Jiménez Dësi — sinan ve dayac, verenden eksilmeyen, bir bedenden diğerine geçen güç-enerji.

Matsésler (eskiden Mayoruna olarak adlandırılırdı), Pano dili konuşan bir Amazon halkıdır. Peru ve Brezilya arasındaki sınırın her iki yanında, Yavarí ve Gálvez nehirlerini ayıran ormanda yaşarlar. Geç temasa geçmişlerdir (1969) ve avcılık yapmaya, bitkileri tanımaya devam ederler. Onların yaşam anlayışı, ormanı ve suları ruhlar ve sahipler —ağaçların, nehirlerin, “supay chacralar”ın efendileri— ile doldurur ve yaşam enerjisini aktarılabilen bir madde olarak görür: dayac, kadınların ve erkeklerin sahip olduğu çalışma enerjisi, ve sinan, şamanın, savaşçının ve avcının enerjisi. Bu enerji, bir başkasına tütün üfleyerek ya da kurbağa zehrini sürerek aktarılır — çok enerjisi olan, az olana verir ve kendisininki azalmaz. Ibama topluluğundan avcı ve şifacı Luis Dunu Jiménez Dësi, El ojo verde. Cosmovisiones amazónicas —yerlilerin kendileri tarafından yazılıp çizilen kozmovizyonlar derlemesi (FORMABIAP/AIDESEP)— adlı eserde birinci şahıs anlatımıyla bu hikâyeyi aktarmıştır: adı konmuş, sorumluluğu üstlenilebilir bir ses (2. seviye). “Dunu’ya göre” denir, asla “Matsésler der ki” denmez.

Toprak Amazonie, frontière Pérou–Brésil

Ngarinyin

David Mowaljarlai — Yorro Yorro, sonsuz yenilenen yaratılış.

Ngarinyinler, Avustralya'nın kuzeybatısındaki Kimberley bölgesinde yaşayan bir Aborjin halkıdır. Worora ve Wunambal komşularıyla birlikte, kaya sığınaklarını süsleyen büyük kaya resimleriyle bilinen yaratıcı ruhlar Wandjina kültürünü paylaşırlar. Yasaları, şarkı, hikâye ve toprakla ilgilenme yoluyla sözlü olarak aktarılır. Yaşlı ve yasa adamı David Mowaljarlai (yak. 1928–1996), Yorro Yorro adlı eserinde bunun bir kısmını dış dünyaya aktarmayı seçti: Bu sözcük, yaratılışı geçmişte kalmış bir eylem olarak değil, sürekli bir şimdi olarak anlatır — «her şey canlı olarak yükselir», dünya her şafakta yeniden başlar.

Toprak Kimberley, nord-ouest de l'Australie

Oglala Lakotaları

Black Elk — kutsal çember: bir halk, bir bütün olarak durur, bir toplam gibi değil.

Lakotalar, Dakota ve Nakotalarla birlikte Kuzey ovalarının büyük Siyu ulusunu oluşturur; Oglalalar, bugün Güney Dakota'da (Pine Ridge Rezervasyonu) bulunan yedi kabileden biridir. Black Elk — Heȟáka Sápa (1863-1950) — bir Oglala şifacı, Çılgın At'ın kuzeni, çocukken Little Bighorn'a, yaşlıyken de Wounded Knee'e tanıklık etmişti. 1931'de anılarını şair John G. Neihardt'a aktarır: Black Elk Speaks (1932) iki sesli bir eserdir — Lakotaca söylenen sözler, oğlu Ben tarafından çevrilmiş, Neihardt tarafından kelimelere dökülmüştür. Black Elk burada sacred hoop (kutsal çember) adını verdiği şeyden bahseder: bir halkın ayakta kaldığı canlı biçim — ortasında çiçek açan bir ağaç olan yuvarlak bir kamp — ve kırılırsa ölen. «Bir karede güç olamaz» der, dik açılı sömürge evinden söz ederken. İçerden bir ses, aracılı: «Black Elk'e göre, Neihardt'ın aktardığı gibi», asla «Lakotalar der ki» değil. Telif hakkı kapsamında: kısa alıntılar atıf gerektirir.

Toprak Plaines du Nord (Dakota du Sud), États-Unis

Potavatomiler

Robin Wall Kimmerer — yaşayanın grameri, puhpowee.

Potawatomi (Bodéwadmi, «ateş halkı») Kuzey Amerika'nın Büyük Göller bölgesindeki Anişinabe halklarından biridir; Ojibwe ve Odawa ile birlikte Üç Ateş Konseyi içinde yer alır. Sömürgecilik nedeniyle yerlerinden edilmiş ve dağıtılmışlardır (Oklahoma, Kansas, Wisconsin…). Dilleri bodwewadmin, yalnızca birkaç konuşmacıya indirgenmiştir. Citizen Potawatomi Nation üyesi botanikçi Robin Wall Kimmerer, bu dilin «yaşamın grameri»ni yeniden okur: bitkileri, suları ve yeryüzü şekillerini nesne değil, canlı özneler olarak çekimleyen bir dil. Puhpowee —gecenin karanlığında mantarları filizlendiren güç— sözcüğü bu ruhu yoğunlaştırır.

Toprak Grands Lacs, Amérique du Nord

Sami

Nils-Aslak Valkeapää — toprak, onu yaşadıktan sonra farklıdır.

Sámi halkı (eskiden "Lapon" olarak adlandırılan, bugün reddedilen bir terim), Sápmi'nin yerli halkıdır. Sápmi, Norveç, İsveç, Finlandiya'nın kuzeyini ve Rusya'daki Kola Yarımadası'nı kapsar — Avrupa Arktiği'nde ren geyiği yetiştiriciliği, balıkçılık ve joïk ile tanınır. Şair, joïkcu ve sanatçı Nils-Aslak Valkeapää (Áillohaš, 1943–2001), bu halkın sözünü İskandinavya'nın en yüksek edebiyat ödüllerine taşımıştır. Şiirlerinde toprak bir dekor değildir: ona ayak basıp basmamaya, üzerinde yaşamaya, atalardan miras alıp almamaya göre doğası değişir.

Toprak Sápmi (nord de la Norvège, Suède, Finlande, péninsule de Kola)

Shipibo-Konibo

Chonon Bensho & Pedro Favaron — akinandanti, herkesin iyiliği için çalışmak; kené, şifalandıran sanat.

Shipibo-Konibo halkı, Peru Amazonu'nda Ucayali Nehri boyunca yaşıyor. Onların düşüncesinde varlıklar birbirine bağlı özneler — "hiç kimse yalnız değildir" — ve sanatları olan kené, deri, seramik ve kumaş üzerine çizdikleri, şifalı olduğuna inanılan geometrik desenlerdir. Bilge Onanya soyundan gelen sanatçı Chonon Bensho ve evlilik yoluyla ailesine katılan eşi Pedro Favaron, çağdaş bir sözü açıkça taşırlar: akinananti sözcüğü, herkesin iyiliği için sevgi ve neşeyle birlikte yapılan işi anlatır. ⚠ Ayahuasca turizmi alanı doymuş durumda: Shipiboların kendilerinin sunduğu sözlere bağlı kalınır, asla şifa şarkılarının kapalı bilgisine değil.

Toprak Fleuve Ucayali, Amazonie péruvienne

Tikuna

Humberto Yumbato Bereca ve Alberto Coello López — Wone, dünyayı kaplayan ağaç-kurt; devrildiğinde nehirlere dönüştü.

Tikuna (Ticuna, Magüta) halkı, Batı Amazonya'nın en kalabalık topluluğudur; Peru, Kolombiya ve Brezilya'nın birleştiği Yukarı Amazon boyunca iki yakaya yayılmışlardır. Köken hikâyeleri, önce dünyanın büyük bir ağaç olan Wone (lupuna, dev kapok ağacı) tarafından tamamen kaplanıp karanlığa gömüldüğünü anlatır; ikizler Yoxí ve Ípi bu ağacı devirir ve düşen ağaç nehirleri, gölleri ve dereleri oluşturur. Ardından ikizler, ilk insanları ilksel Eware gölünden balık gibi avlarlar; bu insanlar manyok ve mısır yemiyle oltaya gelir — işte bu yüzden, derler, insanların dişleri dayanıklı değildir. Cushillococha topluluğundan Humberto Yumbato Bereca (Tikuna adıyla Yaurekü) ve Alberto Coello López, çizimleriyle Mercedes Serra (Mexkürakü) ile birlikte bu hikâyeyi El ojo verde. Cosmovisiones amazónicas adlı eserde aktarmışlardır — bu, yerlilerin kendileri tarafından yazılıp çizilen kozmovizyonlar derlemesidir (FORMABIAP/AIDESEP): Adı konmuş, sorumluluğu üstlenilmiş sesler (2. seviye). "Yumbato ve Coello'ya göre" denir, asla "Tikunalar der ki" denmez.

Toprak Haut Amazone, Pérou–Colombie–Brésil

Tonga

Epeli Hauʻofa — bir adalar denizi, Okyanusya’yı birbirine bağlayan bir okyanus gibi, izole adacıklar serpiştirmesi olarak değil.

Tongalılar, Güney Pasifik'teki bir takımadadan gelen Polinezyalı bir halktır ve uzun süre Fiji, Samoa ve ötesini birbirine bağlayan geniş bir deniz ticaret ağı merkezinde yer almıştır. Deniz hafızasından yola çıkan Epeli Hauʻofa (1939-2009), Papua Yeni Gine'de doğmuş, Fiji'ye yerleşmiş Tongalı düşünür, yazar ve antropologdur; Güney Pasifik Üniversitesi'nde Okyanusya sanatları ve kültürü merkezi yönetmiştir. Our Sea of Islands (1993) adlı eserinde, Pasifik'i küçük ve yalnız adalara indirgeyen sömürgeci bakışı tersine çevirir: Okyanusya burada bir ada denizi haline gelir, okyanusun ayırmak yerine birleştirdiği, yüzölçümleriyle değil ilişkileriyle ölçülen geniş bir dünya. İçeriden gelen, adlandırılmış ve konumlandırılmış bir ses, İngilizce (yazı dili): «Hauʻofa'ya göre», asla «Okyanusyalılar der ki».

Toprak Archipel des Tonga, Pacifique sud

Tuva

Galsan Tschinag — Altay göçebe çobanlarının gökyüzü-baba ve toprak-ana ovoo'su.

Tuvalar, İç Asya'nın Türkçe konuşan bir halkıdır. Aralarında az sayıda bulunan Tsengel Tuvaları, Moğolistan'ın en batısındaki Yüksek Altay'da yaşar: gökyüzünü (bir baba gibi hitap edilen) ve yeryüzünü (bir anne gibi hitap edilen) birleştiren yaşam düşüncesine sahip, geçitleri ve pınarları işaretleyen kutsal taş yığınları —ovoo— önünde selamlanan göçebe hayvancılar. Galsan Tschinag (1943 civarında doğmuş), çoban, şaman ve Almanca yazan Tuva yazarı, bu dünyayı ve Sovyet-Moğol kolektifleştirmesi altında yok oluşunu içerden anlatan büyük ölçüde otobiyografik bir roman eserine imza atmıştır. Kaynaklar telif haklarına tabidir: kısa ve atıf yapılan alıntılarla yetinilir.

Toprak Touva, Sibérie méridionale (Russie)

Vito

Virgilio López Flores — nimairama, tüm bilgilerin efendisi, uzayın ustaları onun derin düşüncelere daldığında içine yerleşir.

Uitoto (Witoto, Murui-Muinanɨ olarak da bilinir) Putumayo ve Caquetá havzasında, Peru ve Kolombiya sınırının her iki yakasında yaşar — 20. yüzyılın başında kauçuk humması ve katliamlarıyla yok edilen, ardından maloca ve ritüel söz etrafında yeniden inşa edilen bir halk. Yaşam düşüncelerinde toprak, hiçliğin oğlu güneş Jusiñamui’nin sözüyle sabitlediği ve altından bir ateşin desteklediği yumuşak bir baloncuktur; her türün bir “sahibi” (dueño, “anne”) vardır ve izinsiz, kaprisle alanları cezalandırır. Bilginin zirvesinde, ölü ustaların gökyüzüne yükselip onun içine yerleştiği, derin düşünceye daldığında tüm bilgilerin efendisi nimairama bulunur. Uitoto Finoratoɨ adını taşıyan Virgilio López Flores, nimairama oğlu ve Maairidikai (Putumayo) topluluğunun temsilcisi, El ojo verde. Cosmovisiones amazónicas adlı eserde — yerlilerin kendileri tarafından yazılıp çizilen kozmovizyonlar derlemesi (FORMABIAP/AIDESEP) — bu anlatıyı birinci şahıs olarak aktarmıştır: Adı konmuş, sorumluluğu üstlenilebilir bir ses (düzey 2). “López’e göre” denir, “Uitotolar der ki” denmez.

Toprak Bassin du Putumayo-Caquetá, Pérou–Colombie

Yanomami Bilgeliği

Davi Kopenawa — urihi, insanların diğerleri arasında yaşayan canlı orman-toprak.

Yanomamiler, Brezilya ve Venezuela arasındaki sınırın her iki yanında, Amazon ormanında yaşıyor — 20. yüzyılın ortalarına kadar görece izole kalmış Amazon’un en büyük yerli halklarından biri. Ormanı canlı ve meskûn bir alan, urihi olarak görürler; şamanların dans ettirdiği xapiri ruhları tarafından korunur. Şaman ve sözcü Davi Kopenawa, ormanın savunulmasında önemli bir ses haline gelmiş, uzun süreli müttefiki antropolog Bruce Albert’e sözlerini emanet etmiştir: Göğün Düşüşü (2010), yanomami dilinde anlatılan bir yaşam öyküsü ve kozmolojik manifestodur — Fransızcaya aktarılmış, içerden bir ses, belirtilen bir aracılık. Kapalı şamanik bilgi kazılıp çıkarılmaz: Kopenawa’nın kamuya açmayı seçtiği kısımlarla, atfedilen kısa alıntılarla yetinilir.

Toprak Amazonie, frontière Brésil–Venezuela