Ātman

Sanskritçe’deki ān- kökü “nefes almak”, “yaşamak” anlamına gelir. Ātman, Vedalarda her varlığın kendine özgü yaşam nefesi — bedeni canlandıran şey — olarak karşımıza çıkar. Upanişadlar ise belirleyici bir kaydırma yapar: Bu bireysel nefes ile evrensel nefes, aynı nefestir. Māṇḍūkya Upanişad’ın büyük formülü (mahāvākya): «Bu Ben, Brahman’dır» (ayam ātmā brahma) belki de Hint felsefesinin en yoğun cümlesidir.

Alıntıda sözü edilen “dördüncü hal” (turīya), bilincin üç sıradan halini (uyanıklık, rüya, derin uyku) temelden destekleyen, ama hiçbiriyle karışmayan haldir. Koşulsuz Ātman’dır bu: Ne düşünce, ne rüya, ne boşluk — tüm bu halleri mümkün kılan saf bilinçtir.

Bhagavad-Gītā (II. Bölüm, 20. dize) bu durumu en yalın biçimde ifade eder; Ruh, ölüme erişemez: «Doğmaz, ölmez hiç; eskiden doğmadı, yeniden doğmayacak; doğumsuz, sonsuz, ezelîdir; beden öldürülünce O doğmaz.» Burnouf, 1861’de ātman’ı “Ruh” diye çevirir — ama Fransızca sözcük çok geniş bir alanı kaplar; Ātman’ın işaret ettiği şey, yeniden bedenlenen bireysel ruh değil, tüm enkarnasyonlara şahitlik eden, onlara bağlanmayan gözlemcidir.

Ātman ≠ psikolojik benlik (ahaṃkāra, harfiyen “ben-yapan”). Ahaṃkāra, “ben yapıyorum, ben acı çekiyorum” diyen zihinsel inşaattır; Ātman ise bu inşaata kendini özdeşleştirmeden bakan şeydir. Vedanta pratiğinin tamamı, ikisi arasındaki karışıklığı çözmeye yöneliktir. Tao’dan da ayırmak gerekir: Tao kozmik bir güçtür, öznesizdir; Ātman ise — evrensel ve kişisel olmayan bir öznellik yapısı olarak — öznelliği korur.