Sanskrit · Vedanta

Sthitaprajña

sthitaprajña

Bhagavad-Gîtâ’daki « bilgelikte sabit » insan: zekâsı (prajñā) yerleşmiş, kök salmış, ne sevinç ne keder, ne başarı ne başarısızlık onu sarsmaz. Onun alameti duyarsızlık değil, ruhun eşitliğidir; duyularını nesnelerden kaplumbağa gibi çekmiş, her arzu onda ırmakların okyanusa karışması gibi yok olmuştur.

Si, comme la tortue retire à elle tous ses membres, il soustrait ses sens aux objets sensibles, en lui la sagesse est affermie.
Bhagavad-Gîtâ, Bhagavad-Gîtâ, Chant II, 58. Librairie de l'Institut, 1861 · trans. Émile Burnouf · source

Sanskrit sthita-prajña bileşimi, sthita (“sabit, hareketsiz, durağan” — kök sthā-’dan, “ayakta durmak” fiilinin ortaç hali) ve prajñā (“ayırdeden zekâ”) sözcüklerini bir araya getirir. Burada kastedilen, parlak zekâ ya da bilgiçlik değil, yerleşmiş bir yetidir: geçip gidenle sarsılmayan bir bilgi. Bhagavad-Gîtâ’nın II. Bölümü’nde Arjuna, Krişna’ya ermiş insanın alametini sorar: “Düşüncesinde sarsılmaz, konuşurken, dinlenirken, hareket ederken” (II, 54).

Krişna bu soruya, görünüşte olumsuz olan bir dizi işaretle yanıt verir: “bilgeliğinde sabit” insan arzuları terk etmiştir, “başarıda sevinçsiz, yenilgide sarsılmazdır”, “sevgiyi, korkuyu, öfkeyi kovmuştur” (II, 56). Ancak merkezi işaret bir yoksunluk değil, bir toparlanma hareketidir — duyularını nesnelerden “kaplumbağa uzuvlarını içine çeker gibi” geri çeker (II, 58). Duyuları sakatlanmış değildir, geri çekilirler — ve bu geri çekişten doğan sağlamlık bir katılaşma değil, bir dayanaktır: zıtlıkların erişemediği ātman, Ruh’a yaslanır. Yolun sonu, bütün arzuların ırmaklar gibi okyanusta kaybolduğu bir huzurdur (II, 70).

Sthitaprajña ≠ Stoacı apatheia ve ≠ Spinozacı mutluluk kavramlarıyla yan yana gelir, ama onlarla karışmaz. Apatheia doğru yargıyla elde edilir — dış dünya kayıtsız şeydir; sthitaprajña’nın durağanlığı ise duyuların geri çekilmesi ve eylemin meyvesinden vazgeçişle, ezelî Ben metafiziğine yaslanarak sağlanır. Spinoza sükûnete daha fazla anlayarak, duyulardan hiçbir şey eksiltmeden ulaşırken, Gîtâ aynı noktaya duyuları geri çekerek varır. Zirvede aynı hareketsizlik; oraya tırmanmak için iki ayrı yamaç.

← sözlüğe dön