Kichwa · kichwa

Sumak kawsay

sumak kawsay (kichwa) ; allin kawsay (quechua) — « vie belle / vie en plénitude »

Thuật ngữ Kichwa của thế giới Andes — *allin kawsay* trong tiếng Quechua — được dịch sang tiếng Tây Ban Nha là *buen vivir* (Ecuador) hay *vivir bien* (Bolivia), và sang tiếng Pháp là *« bien vivre »*. Nhưng Fernando Huanacuni Mamani cảnh báo rằng bản dịch ngắn gọn này đã làm méo mó tầm vóc của từ. Khi phân tích trong ngôn ngữ gốc (*runa simi*), *sumak* có nghĩa là “trọn vẹn, cao cả, tuyệt vời, rực rỡ, đẹp đẽ, thượng đẳng”, còn *kawsay* có nghĩa là “sự sống, trạng thái đang tồn tại, hiện hữu”: bản dịch sát nghĩa nhất là *“sống trọn vẹn”*. Đây không phải là sự sung túc vật chất hay mức sống, mà là sự viên mãn của một cuộc đời gắn kết trong mối quan hệ — biết sống, rồi biết *cùng-sống*, trong hòa hợp và cân bằng với cộng đồng nhân loại, Đất Mẹ và mọi dạng thức tồn tại. Tầm nhìn của nó mang tính tập thể: ta không thể sống tốt nếu những người khác sống khổ, hay nếu ta tàn phá thiên nhiên.

Por otro lado, la traducción del kichwa o quechua (runa simi) es la siguiente: Sumak: plenitud, sublime, excelente, magnífico, hermoso(a), superior. Kawsay: vida, ser estando, estar siendo.
Fernando Huanacuni Mamani, Buen Vivir / Vivir Bien, « Vivir bien y buen vivir » (pp. 12-13). CAOI (Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas), Lima, 2010 · trans. texte original espagnol ; rendu français maison

Sumak kawsay là tên gọi trong tiếng Kichwa chỉ một tầm nhìn mà tiếng Quechua gọi là allin kawsay, và tiếng Tây Ban Nha dịch theo hai cách tùy biên giới: buen vivir ở Ecuador, vivir bien ở Bolivia. Tiếng Pháp theo đó: “sống tốt”. Fernando Huanacuni Mamani, người đã tổng hợp ý nghĩa này cho một tổ chức bản địa Andes, cảnh báo rằng những cách dịch ngắn gọn ấy “không lột tả được tầm vóc của khái niệm”. Cần quay về chính những từ ngữ gốc. Trong ngôn ngữ nguyên thủy, sumak nói về “sự viên mãn, cái cao cả, cái xuất sắc, cái huy hoàng, cái đẹp”, còn kawsay nói về “cuộc sống, sự tồn tại đang diễn ra”. Điều mà từ này gọi tên, vì thế, không phải là một cuộc sống tốt hơn: đó là một cuộc sống viên mãn.

Viên mãn ở đây không phải là một đại lượng. Nó nằm ở mối liên hệ. “Sống tốt, Huanacuni viết, là cuộc sống ở mức độ tròn đầy — biết sống hòa hợp và cân bằng” với các chu kỳ của Đất Mẹ, của vũ trụ, của sự sống. Từ đó mà có công thức: trước hết phải biết sống, rồi sau mới biết sống cùng. Không thể sống tốt nếu những người khác sống tồi tệ, cũng như không thể làm tổn thương Pachamama — “sự suy thoái của một loài chính là sự suy thoái của toàn thể”. Tầm nhìn ấy mang tính tập thể, không bao giờ là sự hoàn thiện của riêng một cá nhân.

Đó là điều phân biệt nó với vivir mejor, tức “sống tốt hơn”. “Sống tốt không giống với sống tốt hơn; sống tốt hơn đồng nghĩa với việc làm tổn hại người khác”: tiến bộ vô hạn, tích lũy, cạnh tranh. Sumak kawsay không tìm cách sống tốt hơn hàng xóm; nó tìm cách sống cùng họ. Tuy gần gũi nhưng không thể nhầm lẫn: suma qamaña mang cùng tầm nhìn ấy trong ngôn ngữ và dân tộc Aymara — một từ khác, một giọng nói khác. Người ta nói “theo Huanacuni / CAOI”, chứ không bao giờ “người Kichwa nói”: một tiếng nói được nêu tên, do một tổ chức Andes có trách nhiệm đưa ra, không phải lời truyền miệng của cả một dân tộc.

← quay lại từ điển