La douleur et l'ennui
Hai kẻ thù của hạnh phúc con người theo Schopenhauer. Cuộc sống dao động giữa chúng: *nhu cầu* và *sự thiếu thốn* – số phận của những tầng lớp nghèo – sinh ra đau khổ; *sự nhàn hạ* và *dư dả* – số phận của kẻ giàu – lại sinh ra chán chường. Tránh xa cái này thì lại tiến gần cái kia – hạnh phúc không bao giờ là một trạng thái ổn định, mà chỉ là điểm cân bằng luôn bị đe dọa ở hai bờ. Chủ quan mà nói, độ nhạy cảm với từng thứ tỷ lệ nghịch với nhau, được điều chỉnh bởi mức độ trí tuệ: trí óc thô kệch ít đau khổ nhưng dễ chán, trí óc phong phú lấp đầy khoảng trống nhưng lại cảm nhận nỗi đau sâu sắc hơn. Cần phân biệt với *ataraxie*, sự tĩnh tại đạt được và duy trì bằng kỷ luật: ở đây, không có bờ bến vững chắc nào, chỉ có con lắc lắc lư.
Un simple coup d’œil nous fait découvrir deux ennemis du bonheur humain : ce sont la douleur et l’ennui.
Schopenhauer cô đọng vấn đề hạnh phúc vào một hình dung giản đơn: hai kẻ thù, đau khổ và buồn chán, cùng một dao động giữa chúng. Thành công trong việc tránh xa một bên là lại tiến gần bên kia; “cuộc đời ta thực chất là một dao động mạnh yếu khác nhau giữa hai cực ấy”. Hạnh phúc vì thế không phải bến bờ ta neo đậu, mà là điểm chênh vênh của chiếc cân lắc, vừa rời một đầu đã trượt về đầu kia.
Sự đối nghịch này trước hết diễn ra ở bên ngoài. Nhu cầu và thiếu thốn sinh ra đau khổ; an nhàn và sung túc lại khơi dậy buồn chán. Từ đó, Schopenhauer nhìn ra sự phân chia xã hội: tầng lớp nghèo vật lộn không ngừng với thiếu thốn, tức là với đau khổ, còn tầng lớp giàu thì chống lại buồn chán, “thường trong tuyệt vọng”. Buồn chán ở đây không phải thói xấu hay lỗi lầm — đó là cái giá của an nhàn, là mặt trái chính xác của vận may mà nửa kia nhân loại không bao giờ chạm tới.
Nó cũng diễn ra ở bên trong, và lần này thước đo là trí tuệ. Khả năng chịu đựng một nỗi khổ tỉ lệ nghịch với khả năng chịu đựng nỗi khổ kia. Trí óc thô kệch, ít nhạy cảm với phiền muộn, lại mang trong mình khoảng trống nội tâm sinh ra buồn chán: nó lao ra ngoài tìm kiếm kích thích, giải trí, tụ tập và xa hoa. Trí óc phong phú thì lấp đầy khoảng trống bằng chính trò chơi của tư tưởng — nhưng phải trả giá bằng sự nhạy cảm mãnh liệt hơn với đau khổ. Chính điều này được điều hòa bởi sự khoan khoái tâm hồn, quyết định ta nghiêng về phía nào.
≠ sự tĩnh tại. Sự bình thản của người xưa đạt được và duy trì bằng kỷ luật phán đoán: một bến bờ đã đặt chân tới. Cái cân lắc của Schopenhauer không có bến bờ — hạnh phúc ở đó luôn bị đe dọa ở cả hai đầu. ≠ sự uể oải tâm linh, trạng thái u mê của tu sĩ, chỉ là một trong hai mặt, chứ không phải chính chuyển động đi từ đau khổ đến buồn chán rồi quay lại. Hình dung này sắp xếp, theo đúng vị trí của nó, sự phân chia cơ bản của các giá trị: chính con người ta quyết định phần nào của mỗi nỗi khổ.