Conatus

Tiếng Latin conatus — từ conari, nghĩa là nỗ lực, cố gắng — chỉ sự thúc đẩy, sự căng trương, sự dồn sức. Spinoza biến nó thành nguyên lý đầu tiên trong vật lý học về tồn tại của mình: “Mỗi vật, trong mức độ thuộc về nó, đều nỗ lực duy trì sự tồn tại của mình” (III.6). Không phải do một mệnh lệnh từ bên ngoài, cũng không phải do một bản năng gắn thêm vào vật, mà bởi vì trong bản thân vật không có gì có thể hủy diệt nó. Tồn tại chính là đã kháng cự lại sự biến mất của chính mình.

Bước ngoặt quyết định được thực hiện ở mệnh đề tiếp theo: nỗ lực ấy không là gì ngoài bản chất hiện tại của vật. Conatus không phải là cái vật có, mà là cái vật là. Không có một hữu thể trước rồi mới đến khuynh hướng bảo tồn; khuynh hướng chính là hữu thể, được nắm bắt như một năng lực đang hoạt động. Từ đó mở ra toàn bộ chuỗi suy luận sau: khi liên hệ với cả linh hồn lẫn thể xác, conatus được gọi là dục vọng; khi ý thức về chính mình, nó trở thành khát khao. Niềm vui chỉ là sự gia tăng của nó, còn nỗi buồn là sự suy giảm.

≠ với ý chí hay khát khao có ý thức: conatus không phải là một lựa chọn, không phải là một năng lực suy xét. Nó có trước mọi ý thức và là nền tảng của ý thức. Ta không khao khát một vật vì ta phán xét nó là tốt — ta phán xét nó là tốt vì conatus đã hướng ta về phía nó. Đây là sự đảo ngược trật tự thông thường của lý do: dục vọng có trước, phán xét theo sau.

≠ với bản năng sinh tồn sinh học: conatus không phải là một xung động sống nằm trong số các thuộc tính của sinh vật, mà là công thức bản thể của mọi tồn tại — những phương thức hữu hạn, mỗi cái theo cách riêng xác định, biểu hiện năng lực vô hạn của bản thể. Khi năng lực ấy bị tác động từ bên ngoài và quay ngược chống lại chính mình, tồn tại rơi vào nô lệ; khi nó chỉ xuất phát từ bản chất riêng, nó là đức hạnh và năng lực hành động.