Béatitude

Từ Latinh beatitudo trong tư tưởng Spinoza ám chỉ một điều gì đó cụ thể và đầy nghịch lý. Ông viết trong phần chú giải của Mệnh đề 42 rằng hầu hết con người “dường như tin rằng Đạo đức và Tôn giáo là những gánh nặng mà họ mong được giải thoát sau khi chết để nhận lấy phần thưởng cho sự phục tùng”. Cái nhìn về thế giới này — đức hạnh như một sự chịu đựng, phần thưởng như một niềm hy vọng — chính là điều Spinoza đảo ngược hoàn toàn.

Hạnh phúc đích thực không nằm ở cuối con đường. Nó chính là con đường ấy, khi tâm hồn ở trạng thái chủ động. Luận chứng của ông rất chặt chẽ: hạnh phúc đích thực nằm ở tình yêu đối với Thượng đế (điều mà Appuhn cũng dịch là “tình yêu trí tuệ đối với Thượng đế”); tình yêu này sinh ra từ loại tri thức thứ ba, tức tri thức trực giác về những bản chất riêng biệt; mà một hành động nhận thức chính là hành động của tâm hồn khi nó chủ động, chứ không phải khi nó bị động — do đó, theo định nghĩa, đó chính là đức hạnh. Không có gì để chờ đợi, không có gì để xứng đáng: nhận thức một cách đầy đủ chính là sự viên mãn.

Từ đó nảy sinh một sự đảo ngược quyết định: không phải bằng cách kiềm chế dục vọng trước tiên mà ta đạt tới hạnh phúc đích thực, mà chính hạnh phúc đích thực — sự gia tăng của năng lực hành động — mới khiến việc kiềm chế ấy trở nên khả thi. Khổ hạnh không đi trước tự do; nó là hệ quả của tự do.

Hạnh phúc đích thực ≠ niềm vui. Niềm vui theo Spinoza là một sự chuyển tiếp, một bước vượt ngưỡng về năng lực; nó mang tính động, là thứ ta đi qua. Còn hạnh phúc đích thực là trạng thái tĩnh tại của bậc hiền nhân, một tri thức đã đạt được và không còn dao động theo các nguyên nhân bên ngoài. Spinoza nói trong phần chú giải cuối rằng kẻ vô minh “ngay khi hết bị động, cũng là lúc nó không còn tồn tại”; còn bậc hiền nhân “không bao giờ ngừng tồn tại và sở hữu niềm thỏa nguyện chân chính”. Hạnh phúc đích thực là trạng thái tồn tại liên tục, độc lập với vận may.