Amicitia
amicitia
Đối với Cicero, *amicitia* không phải là một sự trao đổi lợi ích mà là sự hòa hợp hoàn hảo giữa hai tâm hồn gắn kết bởi tình cảm tương hỗ, và nền tảng duy nhất của nó chính là đức hạnh: không có đức hạnh, không thể có tình bạn chân thật. Nó không sinh ra từ sự yếu đuối của ta — nó không lấp đầy một thiếu sót — mà từ khuynh hướng tự nhiên nhận ra sự chính trực nơi người khác. Vì thế, ông mới nói: người bạn là « một bản thể khác của chính mình », và tình bạn chân thật, bởi bản chất tự nhiên không thay đổi, là vĩnh cửu.
L'amitié n'est autre chose que le parfait accord de deux âmes sur les choses divines et humaines, avec une bienveillance et une affection mutuelles.
Amicitia trong tiếng Latin bắt nguồn từ amare, nghĩa là yêu thương: “từ tình bạn khởi sinh từ yêu thương”, Cicero nhận xét. Vậy nên, trước hết, từ này nói về một thứ tình cảm, chứ không phải một liên minh vì lợi ích. Đối tượng của nó, amicus, được hình dung như một alter idem – một cái tôi khác, một bản sao thứ hai nơi ta nhận ra chính mình. “Có một người bạn là có một cái tôi khác”: công thức này biến người bạn thành một phần của kẻ yêu thương, chứ không phải một trợ thủ tiện dụng xếp bên cạnh.
Cái làm nên một tình bạn như thế chính là đức hạnh. Cicero khẳng định thẳng thắn: “không có đức hạnh, không thể có tình bạn chân chính”. Tình bạn “khởi nguồn từ bản tính hơn là từ sự yếu đuối của ta”: nó không vá víu sự thiếu thốn, mà kết nối những người đã tự tìm thấy nguồn lực trong chính mình, và vì thế, mới thực sự có khả năng yêu thương. Từ cội nguồn ấy mà nó có được sự vững bền: “Nếu lợi ích thắt chặt mối dây tình bạn, thì khi lợi ích thay đổi, mối dây ấy ắt sẽ đứt. Nhưng bản tính không thể thay đổi, nên tình bạn chân chính là vĩnh cửu.”
Ba điều mà cùng một từ có thể bao hàm, cần phải tách bạch rõ ràng. Amicitia theo Cicero – sinh ra từ đức hạnh, nơi người bạn hoàn thiện cuộc đời đến mức đánh mất họ là “lấy đi mặt trời của thế gian” – không phải là thứ tình bạn vụ lợi, thứ “mua bán” chỉ tồn tại chừng nào còn lợi ích; nó cũng không hoàn toàn đồng nhất với tình bạn của bậc hiền triết khắc kỷ, người tự đủ cho hạnh phúc của mình và chỉ kết bạn để thực hành đức hạnh – ở đó, người bạn không hoàn thiện, mà tràn ngập một tâm hồn vốn đã viên mãn (xem apatheia, beatitudo). Tình bạn-đức hạnh ≠ tình bạn-lợi ích ≠ tình bạn-dư thừa của bậc hiền: một từ, ba cách yêu.