Amor Dei intellectualis
« *Tình yêu trí tuệ đối với Thượng đế* » là đỉnh cao của *Đạo đức học* Spinoza. Nó sinh ra từ loại nhận thức thứ ba — trực giác nắm bắt những sự vật riêng lẻ « *dưới dạng vĩnh cửu* » — như một niềm vui đi kèm với ý niệm về Thượng đế được coi là nguyên nhân. Không phải tình yêu dành cho một Thượng đế tưởng tượng hiện diện, mà là tình yêu đến từ việc nhận thức rằng Thượng đế là vĩnh cửu. Bản thân nó cũng vĩnh cửu, là phần mà tinh thần con người tham dự vào tình yêu vô hạn mà Thượng đế tự yêu chính mình.
Du troisième genre de connaissance naît nécessairement un Amour intellectuel de Dieu.
Spinoza phân biệt ba loại tri thức: tưởng tượng, lý tính chứng minh, và loại thứ ba — scientia intuitiva — vận hành “từ ý niệm đầy đủ về bản chất hình thức của một số thuộc tính của Thượng đế đến tri thức đầy đủ về bản chất của sự vật”. Nhận thức một sự vật riêng lẻ như thế chính là nắm bắt nó như nó suy ra từ tính tất yếu thần thánh, trong tính vĩnh cửu của nó. Từ tri thức này sinh ra một niềm vui; và mọi niềm vui đều đi kèm với ý niệm về nguyên nhân của nó. Ở đây, nguyên nhân chính là Thượng đế: niềm vui ấy trở thành amor Dei intellectualis.
Tình yêu này không phải là sự tuôn trào cảm xúc: nó là một hành động của trí tuệ. Và bởi đối tượng của nó là vĩnh cửu, nên nó cũng vậy — “Tình yêu trí tuệ đối với Thượng đế, sinh ra từ loại tri thức thứ ba, là vĩnh cửu.” Hơn nữa, Spinoza còn khẳng định nó chính là “tình yêu mà Thượng đế yêu chính Ngài”, trong chừng mực tình yêu ấy được giải thích bởi bản chất của linh hồn con người. Hạnh phúc từ đó không phải là phần thưởng của đức hạnh: nó chính là đức hạnh, là trạng thái của kẻ nhận thức theo loại thứ ba này.
Cần phân biệt với tình yêu-tham ái, phụ thuộc vào một nguyên nhân bên ngoài được tưởng tượng là hiện hữu và sẽ tiêu vong cùng với nó; amor Dei intellectualis không thể bị hủy diệt, vì đối tượng của nó không thể ngừng hiện hữu. Cũng cần phân biệt với bhakti, sự sùng kính đối với một Thượng đế cá thể mà người ta tôn thờ với hy vọng được đáp lại tình yêu: theo Spinoza, “kẻ yêu Thượng đế không thể nỗ lực để Thượng đế yêu lại mình”, bởi Thượng đế không bị chi phối bởi bất cứ đam mê nào. Amor Dei intellectualis ≠ sự tôn thờ: ở đó, ta không cầu xin gì, ta chỉ hiểu thấu.