Suma qamaña
sumaqamaña ; jumeau quechua : sumak kawsay
Aymaraca ifadesiyle And Dağları'nın yüksek yaylalarında dile getirilen — genellikle «iyi yaşamak» olarak çevrilse de, Aymara hukukçusu Fernando Huanacuni Mamani'nin daha doğru bulduğu şekliyle «doluluk içinde yaşam» (*vida en plenitud*). *Suma* (doluluk, tamamlanmışlık) ve *qamaña* (yaşamak, birlikte yaşamak, var olarak var olmak) sözcüklerinden türetilmiştir. Bireysel refah ya da başkalarının pahasına biriken «daha iyi yaşamak» değil, geniş topluluğun —insanların, Toprak-Ana'nın, evrenin, yaşam döngülerinin— tüm varoluş biçimleriyle uyum ve denge içinde yaşamaktır. Keçuva dilindeki ikizi *sumak kawsay*'dır; her ikisi de And *buen vivir*'inin kaynağını oluşturur.
vivir en armonía y equilibrio; en armonía con los ciclos de la Madre Tierra, del cosmos, de la vida y de la historia, y en equilibrio con toda forma de existencia
Suma qamaña, ilerleme dillerimizin bozup söyleyemediği şeyi iki sözcükte barındırır. And yerlisi bir örgütün anlamını derleyen Fernando Huanacuni Mamani, “iyi yaşamak” —ve ardından gelen Fransızcadaki “iyi yaşam” kavramının— yetersiz bir çeviri olduğunu vurgular: Aymara dilinin taşıdığı anlamın gerisinde kalır. Suma, doluluk, tamlık ve yetkinlik demektir; qamaña ise yaşamak, ama aynı zamanda birlikte yaşamak, “var olarak var olmak”tır. Bu yüzden onun tercih ettiği karşılık, “daha iyi yaşamak” değil, vida en plenitud —doluluk içinde yaşam— olur.
Öz, hedeflenen topluluğun genişliğinde yatar. Suma qamaña’nın dengesi, insan toplumunun dengesi değildir: “varlığın her biçimiyle” —Toprak-Ana ve döngüleri, evren, yaşam, tarih— kurulandır. Burada topluluk, bir sosyal yapı değil, var olan her şeyin bütünüdür; insan da bu bütünde yalnızca bir iptir. İyi yaşamak, doyuma ulaşmak değildir; kendinden daha büyük olana uyumlanmaktır.
Huanacuni’nin özenle çizdiği —ve silinmemesi gereken— çizgi de buradan çıkar: suma qamaña, “daha iyi yaşamak” ≠ değildir. Daha iyi yaşamak karşılaştırmalıdır —ancak başkalarından daha fazla yaşayarak, yani onların aleyhine— ve birikimin diline sahiptir. İyi yaşamak ise karşılaştırılmaz: Bütünün dengesine göre ölçülür, komşunun ya da toprağın kazılan çukuruna göre değil. İşte bu yüzden, özne ve onun mallarından yola çıkan bizim kanaatkârlıklarımızdan ayrılır: Suma qamaña, yaşayanların topluluğundan başlar. Benzerlik sonradan gelir, asla önce değil.