The more-than-human world
le monde plus-qu'humain
David Abram’un (*The Spell of the Sensuous*, 1996) ifadesi — yazdığı dil olan İngilizce’de. Gerçekliği “doğa” olarak, karşımıza konmuş bir nesne gibi değil, *duyumsanabilir varlıkların* dokusu — rüzgârlar, hayvanlar, bitkiler, toprak, taşlar — olarak adlandırır; insan da bu dokunun yalnızca bir ipliğidir, merkezi değil. “İnsan-ötesi” ön eki bütün işi görür: dünya insandan *az* değildir (sömürülecek ham, cansız bir madde), insandan *fazladır*, her yandan insanı aşar ve önce gelir. Endonezya ve Nepal’in sözlü kültürlerinden geçmiş bir fenomenolog olan Abram, burada yerli bir canlı deneyimiyle Batılı okuru buluşturan bir köprü işlevi görür. “İnsan-ötesi dünya” da bunun Fransızcadaki birebir karşılığıdır, öyle olduğu belirtilmiştir.
it is all too easy for us to forget our carnal inherence in a more-than-human matrix of sensations and sensibilities. [...] We are human only in contact, and conviviality, with what is not human.
İfade, İngilizce yazan Abram’a ait — the more-than-human world. “İnsan-ötesi dünya” yalnızca Fransızca bir calque olup, böyle işaretlenmiştir. Abram, yerli bir halkın iç sesi değil: fenomenolog olarak Endonezya ve Nepal’deki şifacılarla yaşamış, bir köprü görevi görüyor — bize miras kalmamış, karşılaştığı bir canlılık deneyimini aktarıyor.
Ön ek her şeyi taşıyor. More-than-human: insandan az değil — kör bir madde, bir dekor, bir kaynak rezervi değil — insandan fazla, bizi aşan ve önceleyen bir duyarlılık alanı. Abram, carnal inherence in a more-than-human matrix of sensations and sensibilities diye yazıyor: insan-ötesi bir duyum ve duyarlılık dokusuna bedensel aidiyetimiz. Ve bundan kesin formülü çıkarıyor: We are human only in contact, and conviviality, with what is not human — insan olabilmemiz, ancak insan-olmayanla temas ve birlikte yaşama içinde mümkün. İnsan, bir dünyanın-nesnenin karşısına konmuş bir özne değil; diğer canlılarla iç içe geçerek şekilleniyor: our eyes have evolved in subtle interaction with other eyes — gözlerimiz, başka gözlerle ince bir etkileşim içinde evrildi.
Doğadan ayırmak gerek: “doğa”, dışarıda bir nesne, insan bakışının tepeden seyrettiği ya da sömürdüğü birleşik bir şeydir; insan-ötesi dünya ise bizim de parçası olduğumuz, tepeden bakışın imkansız olduğu bir varlık dokusudur.
Çevreden de ayırmak gerek: çevre, etrafımızı sarandır — bir merkez varsayar ve bu merkez insandır. İnsan-ötesi dünyanın insan-merkezli bir merkezi yok; insan orada diğer ipliklerden biri, hem çevreleyen hem çevrelenen.