Maʿrifat
معرفة (maʿrifat) — « ma'rifat » chez Garcin de Tassy
Maʿrifat là một từ Ả Rập chỉ sự hiểu biết, đặc biệt là hiểu biết thông qua sự *khám phá* chứ không phải tích lũy. Trong bài thơ của ʿAttâr, *maʿrifat* là thung lũng thứ ba trong bảy thung lũng của con đường, nơi « không có khởi đầu cũng chẳng có kết thúc ». Mỗi người đi qua nó theo sức mình — con nhện không bước theo bước chân voi; nó mang « nhiều bộ mặt » khác nhau, người thì thấy *mihrab*, kẻ lại thấy thần tượng. Đó không phải là thứ tri thức có thể mang theo, mà là một thứ ánh sáng, nơi trong từng nguyên tử, người tìm kiếm thấy được cái toàn thể.
C'est celle de la connaissance ( ma'rifat ), qui n’a ni commencement ni fin.
Từ gốc Ả Rập ʿ-r-f, mang nghĩa biết, nhận biết, maʿrifat chỉ tri thức tâm linh — thứ tri thức đón nhận bằng sự vén mở, chứ không phải thứ tích lũy qua học hỏi. Garcin de Tassy dịch nó là “sự nhận thức”. ʿAttâr đặt nó làm thung lũng thứ ba, sau sự tìm kiếm (talab) và tình yêu (ʿishq), trước sự tự đủ (istignâ).
Điều phân biệt thung lũng này với những thung lũng trước là nó “không có khởi đầu cũng chẳng có kết thúc”: không ai có thể định đoạt độ dài con đường ta đi trong đó. “Người lữ hành thời gian khác, người lữ hành tâm linh khác”, chim đầu đàn nói; con đường “chỉ hiện ra trong giới hạn sức lực riêng của từng người”. Hình ảnh ấy còn lưu lại: trên hành trình Áp-ra-ham đã đi, “con nhện yếu đuối sao theo kịp bước chân voi?”. Mỗi người đến gần đích “theo khả năng của mình”, và không con chim nào bay giống con khác.
Vì thế, câu nói ám ảnh nhất của thung lũng là: tri thức tâm linh “ở đó có nhiều diện mạo. Người thì tìm thấy mihrab, kẻ lại gặp thần tượng”. Cùng một sự vén mở không hiển lộ điều giống nhau cho tất cả; tri thức không phải nội dung cố định để truyền đạt, mà là ánh sáng soi rọi “mỗi người theo công đức của họ”. Khi mặt trời maʿrifat tỏa sáng, bí mật bản thể của muôn loài hiện ra, và lò lửa thế gian hóa thành vườn hoa.
Maʿrifat ≠ tri thức sách vở (ʿilm). Tri thức tích lũy, đếm được, trích dẫn; nó giống nhau với bất cứ ai học nó. Còn tri thức bằng sự vén mở thì tương đối với sức lực của người đón nhận và không bao giờ hoàn tất. Maʿrifat ≠ istignâ, thung lũng thứ tư: ở đó, tri thức gian nan đạt được không còn nặng trĩu, kẻ tìm kiếm không còn đo đếm hành trình bằng những gì đã thấu hiểu. Thung lũng thứ ba soi sáng; thung lũng thứ tư phá bỏ cả giá trị của ánh sáng ấy.