Hairât
حيرة (hairât) — « hairât » chez Garcin de Tassy
Từ Ả Rập chỉ sự kinh ngạc, sửng sốt, lạc lối của kẻ không còn biết mình đang ở đâu. Trong bài thơ của ʿAttâr, *hairât* là thung lũng thứ sáu trong bảy thung lũng của con đường, *« sự kinh ngạc khủng khiếp »*. Người tìm kiếm khi đặt chân đến đây, sau khi vượt qua tình yêu, tri thức, tự mãn và sự hợp nhất, bỗng chẳng còn biết gì nữa: họ không còn phân biệt được, không biết mình còn hay mất. Sự đánh mất này không phải là thất bại mà là trạm dừng áp chót, ngay trước sự tiêu diệt.
la sixième celle de la terrible stupéfaction [304] ( hairât ), la septième enfin celle de la pauvreté ( facr ) et de l'anéantissement ( fanâ ), vallée au-delà de laquelle on ne peut avancer.
Từ gốc Ả Rập ḥ-y-r, diễn tả trạng thái lang thang không phương hướng, bị cấm cản, choáng váng đến tê liệt, hairât gọi tên cõi của người lữ hành không còn biết gì nữa. Garcin de Tassy dịch nó là “sự kinh ngạc khủng khiếp”. Nó đến sau sự thuần nhất tuyệt đối (tawhid) và chỉ dẫn đến thung lũng thứ bảy, cũng là cuối cùng – thung lũng của nghèo khó và tiêu vong (fanāʾ).
Điều khiến thung lũng này “khủng khiếp” chính là nó phá hủy tất cả những gì người tìm kiếm tưởng đã đạt được. Sau khi chinh phục tri thức, rồi tự mãn (istignâ), họ bước vào nơi mà mọi hiểu biết bỗng đảo ngược thành vô tri: họ không còn biết mình yêu hay không yêu, tồn tại hay không tồn tại, đang ở giữa hay ở ngoài. ʿAttâr từng vẽ nên cảnh mất phương hướng ấy qua hình ảnh nhà Sufi Schabli hấp hối, “eo thắt đai kinh ngạc”, ngồi trên tro tàn, không thể truyền tải nổi những gì mình cảm nhận. Hairât không phải là sự ngu dốt mà là một sự tràn đầy: tâm trí, chói lòa, không còn phân biệt được gì nữa.
Hairât ≠ hoài nghi của kẻ hoài nghi. Kẻ hoài nghi tạm ngưng phán xét như một phương pháp, để khỏi mắc sai lầm, và vẫn làm chủ sự rút lui của mình. Còn sự kinh ngạc của Sufi không phải là thận trọng mà là một sự tràn bờ: người ta không biết nữa vì đã nhận quá nhiều, chứ không phải vì cố giữ mình khỏi kết luận. Hairât ≠ sự rối bời của kẻ lạc lối thông thường: kẻ này muốn tìm lại đường đi, còn kẻ kia biết rằng mọi con đường đều đã vượt qua. Đó là một sự vô tri do viên mãn, ngưỡng cửa cuối cùng trước khi chính người tìm kiếm cũng biến mất.