Hairât
حيرة (hairât) — « hairât » chez Garcin de Tassy
Arapçada şaşkınlık, afallama, nerede olduğunu bilemez hale gelme anlamına gelen sözcük. Attâr’ın şiirinde *hairât*, yolun yedi vadisinin altıncısıdır, *«dehşet verici şaşkınlık»*. Aşkı, bilgiyi, kendine yeterliliği ve birliği aşan arayıcı, buraya vardığında artık ayırt edemez: var mı yok mu, bilemez. Bu yitip gitme bir yenilgi değil, yok oluşun hemen öncesindeki son duraktır.
la sixième celle de la terrible stupéfaction [304] ( hairât ), la septième enfin celle de la pauvreté ( facr ) et de l'anéantissement ( fanâ ), vallée au-delà de laquelle on ne peut avancer.
Arapça ḥ-y-r kökünden gelen, yönsüzce dolaşmayı, şaşkınlığa düşmeyi, donup kalmayı anlatan hairât, yolcunun artık hiçbir şey bilmediği o hali adlandırır. Garcin de Tassy bunu “dehşet verici şaşkınlık” olarak çevirir. Hairât, saf birlik (tawhid) sonrası gelir ve ardından yalnızca yedinci, son vadiyi –yokluk ve fânilik (fanāʾ) vadisini– bırakır.
Bu vadinin “dehşet verici” olmasının sebebi, arayanın kazandığını sandığı her şeyi yerle bir etmesidir. Bilgiyi fethettikten, ardından kendine yeterliliğe (istignâ) ulaştıktan sonra, varır bir yere ki orada bu bilgi bilmezliğe dönüşür: artık sevip sevmediğini, var olup olmadığını, ortada mı yoksa dışarıda mı olduğunu bilemez. ʿAttâr başka bir yerde bu şaşkınlığı, “şaşkınlığın kuşağıyla beli bağlanmış” bir halde ölen sûfî Şiblî figürüyle resmeder; külün üzerine oturmuş, hissettiklerini aktarmaktan âciz. Hairât, bir cehalet değil, bir fazlalıktır: zihin, göz kamaştırıcı bir ışıkla ayırt edemez hale gelir.
Hairât ≠ şüphecinin kuşkusu. Şüpheci, yanılmamak için yargısını askıya alır ve geri çekilişinin efendisidir. Sûfî şaşkınlığı ise bir ihtiyat değil, bir taşmadır: bilmezlik, çok şey alındığı için değil, sonuç çıkarmaktan sakınmak için değil, aşırı alındığı içindir. Hairât ≠ sıradan şaşkının karmaşası: biri yolunu bulmak ister, diğeri ise her yolun çoktan aşıldığını bilir. Bu, doluluktan gelen bir bilmezliktir; arayanın kendisinin de yok olacağı son eşikten önceki.