Tawḥīd
توحيد (tauhîd)
Arapça "bir kılmak", "birlik ilan etmek" anlamına gelen sözcük. Müslümanların iman ikrarı — *Allah’tan başka ilah yoktur* — sûfîlerde, okunacak bir formül olmaktan çıkıp yaşanacak bir deneyime dönüşür: Bir’i öyle tanımak ki O’nun yanında hiçbir şey varlığını sürdüremesin. *Attâr*, bunu yolun yedi vadisinin beşincisi, *«saf birlik vadisi»* olarak anlatır.
la cinquième celle de la pure unité ( tauhîd )
Arapça kök w-ḥ-d’den, « bir olmak » anlamına gelir; tevhid ise bu kökten türeyen fiil haliyle bir eylemi ifade eder: birleştirmek, Bir’i Bir olarak tutmak. Sözcük, her şeyden önce İslam’ın özünü dile getirir — Allah’tan başka ilah olmadığına dair şehadet. Sufiler bunu reddetmez: onu radikalleştirirler. Birlik ilan etmek, Allah hakkında bir hakikati dile getirmek değil, bu birliğin bizde var olduğunu iddia eden her şeyi çözüp dağıtmasına izin vermektir.
Attâr, tevhid’i yolun beşinci basamağına yerleştirir; arama, aşk, bilgi ve bağımsızlıktan sonra, fenâ’dan önce gelir. Sıralama anlamlıdır: ilahi birlik, müminin başlangıç noktası değil, yolcunun çok şey kaybettikten sonra ulaştığı geç bir vadidir. Orada, varlıkların çokluğu perde olmaktan çıkar; her şey tek bir odağa bağlanır.
Tevhid böylece benliğin silinmesine hazırlık yapar: «ben» Allah’ın karşısında durduğu sürece, birlik bir formülden ibarettir; ancak fenâ’da son karşıtlık da düştüğünde gerçekleşir.
Tevhid ≠ dogmatik tevhid: ikincisi yalnızca bir Allah’ın var olduğunu söyler ve orada durur; birincisi ise bunu söyleyenin, söylediği şeyde eriyip gitmesini talep eder. Bir öğreti ezberlenebilir; bir vadi ise ancak geçilir.