Kathêkon

Từ Hy Lạp kathêkon (καῆκον) — nghĩa đen là “điều được giao phó”, điều thuộc về ai đó — trong chủ nghĩa khắc kỷ chỉ hành động thích hợp: cử chỉ mà tự nhiên, vai trò và thời điểm đòi hỏi. Guyau dịch nó là “điều hợp lý”, “làm điều hợp lý”: không phải một quy tắc trừu tượng, mà là sự điều chỉnh phù hợp với tình huống hiện tại. Khát khi đến giờ khát, và chịu đựng đúng cách, đó chính là làm điều hợp lý.

Tiêu chuẩn của nó mang tính tương quan. Nhiệm vụ, theo Epictetus, “thường được đo lường bằng các mối quan hệ mà ta đang đặt mình vào”: con có cha, con phải chăm sóc cha; con có anh em, hãy giữ đúng vị trí của người anh em. Kathêkon không suy ra từ một nguyên tắc phổ quát đặt trước — nó được đọc ra từ vị trí ta đang đứng, và thay đổi cùng với vị trí đó. Khi sốt đến, “làm điều hợp lý” nghĩa là “đừng trách Trời trách người”, hãy làm điều tình trạng hiện tại đòi hỏi, không nguyền rủa nó.

Đó là lý do kathêkon là hành động của người đang tiến bộ, không phải của bậc hiền nhân hoàn hảo. Bất cứ kẻ lữ hành nào cũng có thể giữ đúng vị trí của kẻ lữ hành, bất cứ người sốt rét nào cũng giữ đúng vị trí của người sốt rét. Sự chính trực mà nó đòi hỏi không phải là tri thức hoàn hảo về điều thiện; đó là sự hòa hợp, ở đây và ngay bây giờ, của ý chí chủ động với những gì tự nhiên đòi hỏi. Bộ phận chủ đạo phán xét; kathêkon là điều mà phán xét, khi đã được điều chỉnh như vậy, khiến ta thực hiện.

Cần phân biệt với katorthôma, hành động hoàn hảo: kathêkon là hành vi hợp lý mà bất cứ ai đang tiến bộ đều có thể thực hiện, còn katorthôma là hành vi tương tự nhưng được thực hiện từ tâm thế vững vàng của bậc hiền nhân, người hiểu rõ tại sao mình làm điều đó. Và cũng cần phân biệt với nghĩa vụ Kant: nghĩa vụ này suy ra từ một quy luật phổ quát có giá trị ở mọi nơi, với mọi người, bất chấp hoàn cảnh; còn kathêkon thì được đọc ra từ tình huống và vai trò, và thay đổi theo chúng. Nghĩa vụ điều chỉnh theo khoảnh khắc ≠ nghĩa vụ suy ra từ quy tắc phổ quát.