Bandaiyan

bandaiyan

Từ trong ngôn ngữ ngarinyin (vùng Kimberley, tây bắc Úc) mà trưởng lão David Mowaljarlai dùng để chỉ toàn bộ lục địa như một cơ thể sống duy nhất — chính ông tự chú thích là *« Corpus Australis »*. Từ điển trong sách của ông giải nghĩa: khối đất liền, tự nhiên, con người trong mối liên hệ. Đất nước nằm ngửa, các vùng được đặt tên như những bộ phận trên cơ thể: đầu ở phía bắc (*Mũi York, Vùng đất Arnhem, Kimberley*), rốn ở trung tâm (*Uluru*), bụng ở phía tây (*wadi*), phổi dưới vịnh Carpentarie. Bên trong là con Rắn Wunggud, làm cho tự nhiên sinh sôi trên thân thể nó. Con người không sống ở đó như chủ sở hữu mà hành động *« như một cơ thể hợp thành »* (*a corporation*); cơ thể ấy *« nguyên vẹn »*, và đất *« hành động vì con người »* ngay cả nơi không ai sinh sống. ≠ bản đồ / lãnh thổ (một bề mặt được phân chia và giới hạn), ≠ *« cơ thể »* chính trị (ẩn dụ về nhà nước, chỉ con người), ≠ môi trường (cái bao quanh ta). Từ này cũng được các dân tộc láng giềng worora và wunambal sử dụng.

Nơi tiếng Pháp xếp lục địa về phía những vật thể — một khoảng rộng, một lãnh thổ, một bề mặt để đo đạc và phân chia —, thì ngôn ngữ Ngarinyin lại xếp nó về phía những sinh thể. Bandaiyan không phải là tên gọi của một địa điểm mà là của một thân thể: nước Úc nằm ngửa, chỉ hơi nhô lên khỏi đại dương, với một cái đầu, một cái bụng, những chiếc xương sườn, một cái rốn. Mowaljarlai vẽ bản đồ ấy ra, rồi nhấc nó lên bằng tay để cho thấy nó có khối tích. Cái trông như phẳng lì kia hóa ra là một thân thể nhìn từ trên cao.

Sự dịch chuyển này không mang tính trang trí. Nếu đất đai là một thân thể, ta không thể ra khỏi nó: không thể ở xung quanh cái chứa đựng ta, như cách ta ở quanh một “môi trường”. Ta là một cơ quan của nó, giữa đá, rắn và phần còn lại của tự nhiên. Đó chính là điều mà từ ông dùng để chỉ con người — corporation — ẩn chứa bên dưới là tiếng Latinh corpus: không phải một tập hợp các thành viên liên kết, mà là những bộ phận của cùng một thân thể đang hành động.

Từ đó dẫn đến một hệ quả cuối cùng, phân biệt rõ ràng Bandaiyan với cách ta nhìn nhận mặt đất: thân thể ấy vẹn nguyên bất kể ta có mặt hay không. Trong khi ta chỉ coi một vùng đất là sống động khi nó có người ở hoặc được khai thác, Mowaljarlai khẳng định rằng “đất vẫn còn đó”, rằng “nó hành động vì con người” ngay cả khi vắng bóng sự hiện diện. Không phải sự chiếm giữ làm cho đất sống — mà chính đất giữ gìn những ai thuộc về nó.

Cùng một vị trưởng lão ấy, yorro yorro gọi tên mặt kia của quy luật này: không còn là không gian hóa thân, mà là thời gian không dứt, sự sáng tạo như một hiện tại liên tục.