Gönüllü kölelik
La Boétie'nin ortaya koyduğu bilmece tiranın değil, tebaasının bilmecesidir: nasıl olur da bir halk —ne fethedilmiş, ne yenilmiş— yalnızca iki gözü, iki eli, bir bedeni olan tek bir adam tarafından boyunduruk altına alınır? *Gönüllü kulluk*, maruz kalınan bir zorlama değil, ezilenlerin ta kendileri tarafından beslenen, rıza gösterilen bir tahakkümdür. Tiranın kendi elinde hiçbir güç yoktur: tüm iktidarı ona itaatle ödünç verilmiştir. İşte bu yüzden kurucu bir tersine dönüş vardır: onunla savaşmaya gerek yoktur, onu desteklemeyi bırakmak yeter; devasa yapı kendi ağırlığıyla çöker.
Soyez résolus de ne servir plus, et vous voilà libres. Je ne veux pas que vous le poussiez ou l’ébranliez, mais seulement ne le soutenez plus, et vous le verrez, comme un grand colosse à qui on a dérobé sa base, de son poids même fondre en bas et se rompre.
La Boétie siyasi soruyu bir adım öteye taşır. Sorun bir insanın hükmetmek istemesi değil —tiranlar her zaman var olmuştur— ama binlercesinin onu taşımayı kabul etmesidir. “Köleleştiren halkın kendisidir, kendi boğazını kesen odur” diye yazar: “Hür ya da köle olmak seçeneği varken, özgürlüğü bırakıp boyunduruğu seçen odur.” Bir kişinin bir milyon üzerinde tahakkümü korkaklık değil, sınırı olmayan bir kusur da değildir; dilin adlandırmaktan kaçındığı bir “kusur canavarıdır”, çünkü ezilenlerin kendileri, onları gözetleyen gözleri ve onları döven elleri sağlar.
Buradan, saldırı değil geri çekilme politikası doğar. La Boétie’nin dediği gibi, tiran “kendiliğinden çöker, yeter ki ülke köleliğine razı olmasın.” Ondan bir şey alınmaz: basitçe ona vermekten vazgeçilir. Odun verilmeyen ateş nasıl kendi kendine sönerse, itaatten yoksun bırakılan iktidar da vurulmadan düşer. Özgürlük ne isyan ne de kan dökmeyi gerektirir: “Tek gereken basit bir irade etmektir.” Söylev’in hem bu kadar yalın hem de bu kadar radikal olmasının sebebi budur —hiçbir silah talep etmez, sadece ortak bir kararlılık ister.
La Boétie’nin kapatmadığı muamma şudur: Bu basit irade neden eksiktir? Bunu alışkanlığa, “hizmet etmekte inatçı iradeye” bağlar; kuşaktan kuşağa geçen bu irade, özgürlüğün ilk durum olduğunu unutturur. Kölelik alışkanlıkla doğa haline gelir; insanlar özgürlüğü artık “başka bir nedenle değil, sanki onu arzulasalardı zaten sahip olacaklardı” diye arzulamaz olur. Tek engel, onu istemeyi bırakmış olmaktır.
Spinoza’daki kölelik kavramından ≠ farklıdır; bu ne siyasi ne de kolektiftir: İnsanın duygularını yönetme aczini, tutkularının etkisiyle “kendine değil, talihe bağlı” olanın halini ifade eder. La Boétie’de zincirler ortak bir kararla —efendiyi desteklemeyi reddetmekle— çözülür; Spinoza’da ise yeterli bilgiyle özgürleşilir, maruz kalınan bir duygunun anlaşılan bir duyguya dönüşmesiyle. Biri insanlar arasında oynanır ve ortak bir anlaşmayla çözülür; diğeri içsel bir süreçtir ve yalnızca anlama yetisiyle aşılır.