Proairesis
προαίρεσις (proairesis)
Epiktetos'ta *proairesis*, seçme yetisidir: onay verme ya da reddetme, yargılama, isteme gücü. Yalnızca bunu tamamen "bize ait" (*eph' hēmin*) sayar, çünkü dışarıdan hiçbir şey —ne efendi, ne işkence, ne tanrılar— bizi buna zorlayamaz. Beden, mal mülk, itibar buna bağlı değildir; *proairesis* ise bağlıdır. Stoacı özgürlüğün tamamı bu yetide saklıdır, başka hiçbir yerde değil.
tu enchaîneras ma cuisse ; mais ma faculté de juger et de vouloir, Jupiter lui-même ne peut en triompher
Yunan proairesis (προαίρεσις) sözcüğü, kelime anlamıyla “önceden seçme”, yani eylemden önce (pro-) düşünme yoluyla öne konan şeyi ifade eder. Epiktetos’tan önce Aristoteles’te çoğunlukla teknik bir terimdi. Epiktetos ise etiğinin merkezine yerleştirir: proairesis, insanın egemen olduğu tek alandır, çünkü yalnızca o dış zorlamalardan muaftır. Çevirmeni Guyau, onu kimi zaman “irade”, kimi zaman da “yargılama ve isteme yetisi” olarak aktarır.
İşte El Kitabı’nın girişindeki ayrım da buradan doğar: şeyler, bizim üzerinde etkili olduğumuz —proairesis’in ürünü olan düşünce, arzu, kaçınma— ve etkili olmadığımız şeyler olarak ikiye ayrılır. Epiktetos’a göre özgürlük, istediğini elde etmek değil, yalnızca bu dokunulmaz yetinin kapsamına gireni istemektir.
Taoist wu-wei’den ≠ ayrılır: Taoizm irade çabasını gevşetmeyi, Epiktetos ise onu yoğunlaştırmayı önerir. Epiktetos, onaylarını denetleyen bir özneyi güçlendirirken, Taoizm özneyi dönüşümlerin akışında eritme eğilimindedir. Proairesis bir kaledir; wu-wei ise ardına kadar açık bir kapı.