Greek · Batı Felsefesi

Philia

φιλία (philia)

Aristoteles'te dostluk: bir tür erdem ya da en azından hep erdemle birlikte olan, yaşamın en gerekli ihtiyaçlarından biri. Yunanca sözcük tüm sevgi türlerini kapsar, ama Aristoteles burada üç tür ayırır — başkasında sevilen şeye göre: *faydalı*, *hoş* ya da *iyi*. İlk ikisi kırılgandır: çıkar ve haz geçer, dostluk da onlarla birlikte. Yalnızca üçüncüsü, erdemli insanların birbirini iyi oldukları için sevdiği dostluk, gerçek ve ilk dostluktur — çünkü nesnesi olan erdem değişmez. Cicero'nun *amicitia*'sından ayrılır bu; onun da aynı temeli vardır ama ideali daha sıkıdır.

La suite de tout ce qui précède, c'est une théorie de l'amitié, parce que l'amitié est une sorte de vertu, ou du moins, qu'elle est toujours escortée de la vertu. Elle est en outre un des besoins les plus nécessaires de la vie
Aristote, Éthique à Nicomaque, Livre VIII, ch. I. La Morale d'Aristote, Ladrange, 1856 · trans. Jules Barthélemy-Saint-Hilaire · source

Yunan philia (φιλία) sözcüğü, bizim “dostluk”tan daha geniş bir anlam taşıyor: insan sevgisinin tüm çemberini, kent bağlarından aşka kadar kucaklıyor. Aristoteles, Nikomakhos’a Etik’in iki kitabını bütünüyle ona ayırır ve onu en baştan yüceltir: Yaşamın bir kolaylığı değil, zorunluluklarından biri. Hiç kimse, diğer tüm nimetlere sahip olsa bile, dostsuz yaşamak istemez. Dostluk kuramı, erdemler kuramının doğal bir uzantısıdır, “çünkü dostluk bir tür erdemdir ya da en azından hep erdemle birlikte yürür.”

Aristoteles’e göre sevilen şey, iyi, hoş ya da yararlı olandır — bu da güdüye göre üç tür dostluk doğurur. Yarar dostluğu, karşılıklı çıkar sağlayanları birleştirir; haz dostluğu, birbirinden hoşlananları. İkisi de gerçek ama rastlantısaldır: Dost, kendisi için değil, sağladığı şey için sevilir. Bu yüzden yarar ya da haz ortadan kalkar kalkmaz dağılırlar. Bunlar benzerlik dostlukları, durum dostluklarıdır.

Yalnızca üçüncüsü tamdır. “Bizim için ilk ve gerçek dostluk, erdemli ve iyi insanlar arasında, birbirlerini iyi ve erdemli oldukları için sevenlerin dostluğudur.” Burada öteki, olduğu için sevilir; iyiliği de kendisi için istenir. Erdem kalıcı olduğundan, bu dostluk da kalıcıdır. Zaman, karşılıklı alışkanlık, ruhların eşitliğini gerektirir — bu da onu nadir kılar ve pek azına nasip eder. Kendine yeten megalopsukhos bile, iyiliğini başkasına yöneltmek için ona muhtaçtır; phronesis de bilir ki kimse tek başına iyi yaşayamaz.

Philia-erdem ≠ philia-çıkar ≠ philia-haz: tek sözcük, üç sevme biçimi, yalnızca biri tutar. Cicero’nun amicitia’sıyla akrabalığı açıktır — ikisi de gerçek dostluğu yalnızca erdeme dayandırır ve erdem değişmediği için kalıcı olduğunu söyler. Ama Cicero mirası sıkılaştırır: Dostu alter idem, ikinci bir ben olarak görür ve yalnızca mükemmel dostluğu kabul eder. Aristoteles ise aşağı düzeydeki dostlukları da türev anlamda dostluk sayar ve philia’yı mutlu bir yaşamın —eudaimonia’nın yalnızlıkta gelişemeyeceği— ekonomisine yerleştirir.

← sözlüğe dön