Divertissement
divertere (latin)
Pascal'da insanın kendi durumunu görmekten kaçmak için başvurduğu o saptırma. Sözcük basit bir eğlenceyi değil, tam bir işlemi anlatır: bizi meşgul eden, kışkırtan her şey — oyun, av, savaş, görev, hatta en ciddi işler bile — bunların hepsi bizi başka yöne çevirir ve kendimizi düşünmekten alıkoyar. Buradaki asıl neden peşinde koşulan şey değil («sunulsa bile istenmez») ama o saptıran telaştır. *Divertissement* böylece insanın yüzleşmeye dayanamadığı hiçlik, sefalet ve ölüm üzerine gerilmiş bir perdedir.
tout le malheur des hommes vient d’une seule chose, qui est de ne savoir pas demeurer en repos, dans une chambre
Bu sözcük, Latincedeki divertere’den gelir: “başka bir yöne dönmek”, “yoldan sapmak”. Günlük dil, onu zevk ve eğlenceyle eşanlamlı hale getirerek yumuşatmıştır; Pascal ise sözcüğe ilk gücünü geri verir. Divertir (eğlendirmek), sevindirmek değil, başka yöne çevirmektir — bakışı görmek istemediğinden kaçırmak. Bu tek terim altında, görünüşte her şeyiyle ayrı olan davranışları toplar: oyun ve savaş, sohbet ve devlet görevi, avcılık ve çalışma. Bunları bir araya getiren, nesneleri değil işlevleridir: insanın yalnız başına kendisiyle kalmasını engellemek, zira orada onu bekleyen, sefaletinin ve ölümünün düşüncesidir.
Pascal’ın ortaya koyduğu paradoks da buradan doğar: insan avın kendisini değil, avlanmayı; kazancı değil, ondan uzaklaştıran hareketi arar. Kral bile, kendisini düşünmekten alıkoyacak insanlarla çevrilidir. Eğlence, doğaya eklenen bir kusur değildir; insanın “zayıf ve ölümlü hali”nin, dayanılmaz dinlenme anına verdiği kendiliğinden bir yanıttır — o anda insan “hiçliğini, terk edilmişliğini, yetersizliğini” hisseder.
Onu yakın kavramlardan ayırmak gerekir. Akedi, bir yerden uzaklaştıran tiksinmeyle çekilen bir durumdur; eğlence ise sevilir: ona koşulur, pahalıya satın alınır. Stoacıların occupatio’su, zamanı çalmak için yapılan telaştır; Pascal’ın eğlencesi ise daha derine iner, telaşın örttüğü hiçlik nedenine kadar uzanır. Eğlence, boş zamana ≠ değildir; yüzleşmeye karşıdır: dikkat dağıtıcı unsurlarla dolu bir dinlenme bile eğlencedir; insanı kaçtığından yüz yüze getiren tek şey, keşişlerin huzur dediği çıplak dinlenmedir.