La récolte honorable
the Honorable Harvest
Quy tắc bất thành văn về việc hái lượm mà Robin Wall Kimmerer – nhà thực vật học và thành viên bộ tộc Potawatomi – đúc kết từ những tập quán săn bắt, hái lượm của người bản địa. Nó không quy định số lượng được phép lấy, mà là *cách* lấy: xin phép, chỉ mang đi những gì được cho, không bao giờ vắt kiệt, biết ơn và đáp lại bằng một món quà. Ở đây, hái lượm để sống trở thành một sự trao đổi giữa các cá thể – con người và không phải con người – chứ không phải sự khai thác một nguồn tài nguyên.
Demandez la permission avant de prendre. Respectez la réponse qui vous est adressée. Ne prenez jamais la première plante ni la dernière. Ne prenez que ce dont vous avez besoin. Ne prenez que ce qui vous est donné. Ne prenez jamais plus de la moitié. Laissez-en un peu pour les autres. Récoltez de manière à minimiser les dégâts et dégradations. Faites-en usage avec respect. Ne gaspillez jamais ce que vous avez pris. Partagez. Rendez grâce pour ce qui vous a été donné.
Kimmerer cảnh báo rằng những quy tắc này không hề được “viết ra hay nói thành lời”: chúng được học trong từng động tác hái lượm, truyền lại từ người thảo dược này sang người khác. Nguyên tắc đầu tiên cô được dạy không phải là giới hạn về số lượng mà là một vấn đề của sự trân trọng — không bao giờ hái cây đầu tiên gặp được, “vì đó có thể là cây cuối cùng”, và bởi ta muốn “cây đầu tiên ấy sẽ nói tốt về ta với đồng loại của nó”. Việc lấy đi bắt đầu bằng một lời xin phép gửi đến một sinh thể mà ta tin rằng nó có khả năng đáp lời.
Toàn bộ danh sách quy tắc nằm trên lưỡi dao cân bằng ấy: cây cối, động vật, lúa hoang không phải là kho dự trữ mà là đối tác trong một cuộc trao đổi. Ta chỉ lấy những gì được ban tặng; ta để lại đủ để duy trì sự sống — “Chúng tôi không phải là những kẻ duy nhất yêu lúa”, những người trồng lúa trả lời khi có người đề xuất một hệ thống hiệu quả hơn. Lòng biết ơn và món quà đáp lại không phải là những phụ phẩm đạo đức: đó chính là điều khoản của giao kèo cho phép ta lấy đi.
Đó là điều mà ngữ pháp của tính sinh động làm được. Nhìn nhận cây phong hay cá hồi như một cá nhân, chứ không phải một vật thể, sẽ làm hiện ra những nghĩa vụ vượt xa mọi giới hạn về lượng lấy đi. Đó cũng là chuyển động tư duy như puhpowee: gọi tên sinh vật như một chủ thể là đặt chính người gọi tên vào trách nhiệm.
Vậy nên, việc thu hoạch đúng đắn không phải là quản lý bền vững. Kimmerer lưu ý rằng các quy định của Nhà nước về săn bắt và hái lượm “hoàn toàn dựa trên lĩnh vực sinh lý vật chất”: hạn ngạch, kích thước tối thiểu, tiền phạt nếu vi phạm — một giao dịch thuần túy. Còn việc thu hoạch đúng đắn không phải là “một chính sách pháp lý áp đặt”, mà là một thỏa thuận giữa các cá thể, gắn với trách nhiệm đối với cả thế giới vật chất lẫn siêu hình. Hạn ngạch đo lường những gì còn lại; sự tương hỗ đo lường những gì ta nợ. Ta có thể tuân thủ cái trước mà không mắc nợ ai; còn cái sau đòi hỏi, với mỗi lần lấy đi, một món nợ được thừa nhận.