Qi
氣 (qì)
Hơi thở: không khí, gió, sự hô hấp và năng lượng làm nên sự sống, mà tiếng Trung không tách biệt những nghĩa này. Một dòng chảy duy nhất vận hành cả vũ trụ lẫn phổi; sức khỏe cũng như trí tuệ nằm ở việc không để nó bị tắc nghẽn. Wieger và Julien dịch nó là *hơi thở*; Julien ghi chú rằng nó phần nào bao hàm ý nghĩa của từ Latinh *anima* — vừa là hơi thở vừa là nguyên lý sống —, nhưng không chỉ đến *linh hồn* có tri giác.
Pour leurs actes vitaux, les êtres dépendent du souffle. Si ce souffle n’est pas abondant dans un homme, la faute n’en est pas au ciel, qui jour et nuit l’en pénètre ; elle est en lui, qui obstrue ses voies, par des obstacles physiques ou moraux.
Đặc tính 氣 hiện lên như một luồng hơi bốc lên — hơi của gạo đang nấu, theo giải nghĩa truyền thống: không phải là không khí tĩnh lặng, mà là hơi thở, là dòng chảy. Ở tầm vóc vũ trụ, hơi thở ấy chính là gió. Chương II mở đầu bằng nó: « Hơi thở mênh mang vô định của tự nhiên gọi là gió ». Bản thân gió không có âm thanh; nhưng khi lay động vạn vật, mọi sự đều trở thành « như một dàn lưỡi gà » — núi rừng, đá tảng cùng vang lên, và sự cộng hưởng ấy là sự hòa điệu của trần gian.
Ở tầm vóc sinh tồn, hơi thở là cái mà các « hành vi sống » phụ thuộc vào. Đoạn văn chương XXVI nói cốt lõi: trời ban hơi thở ngày đêm, không ngừng nghỉ; nếu con người thiếu nó, ấy là vì tự mình đã bít lối, bằng những chướng ngại vật chất hay đạo đức. Thao tác mà từ này chỉ định không phải là thu nhận, mà là khai thông — không phải nắm bắt một năng lượng hiếm hoi, mà là ngừng bịt kín những con đường mà nó vẫn đang lưu thông. Đó chính là ý nghĩa của việc tịnh tâm trong chương IV: nguyên văn chữ Hán đòi hỏi lắng nghe bằng hơi thở, còn Wieger, vì lúng túng, đã viết thành « tinh thần » (xem tâm).
Julien gặp từ này ở chương 42 Đạo Đức Kinh: giữa âm và dương sinh ra từ Nhất thể, có một « hơi thở vô hình » tạo nên sự hòa điệu, gốc rễ của muôn loài. Chú giải của ông liên hệ khí với tiếng Latinh anima, vừa chỉ hơi thở vừa chỉ nguyên lý sống — nhưng dừng lại ở đó: từ này, ông nhấn mạnh, không dùng để nói về linh hồn trí tuệ của con người. Khí ≠ anima, linh hồn phương Tây: linh hồn thuộc về bản thân, là hình thái của một thể xác hay bản thể của một cá nhân; còn hơi thở không thuộc về ai — nó xuyên qua, cho mượn rồi trả lại. Cái suy nghĩ trong ta không phải là nó, mà là tâm thức, cái mà vẫn phải trống rỗng để nó lưu thông.