Kiatsi
Ở người Nomatsiguenga, *Kiatsi* là chúa tể của vực sâu sông hồ: một sinh vật lông dài, râu rậm *"như những con rắn nước"*, dùng chúng quấn lấy kẻ nào đi qua mặt nước. Nó không tấn công chỉ để tấn công: nó có nhiều con gái, và lật thuyền để những người mà chúng đòi hỏi ở lại dưới đáy, thành chồng. Những kẻ mất tích trong xoáy nước không lên trời—linh hồn họ bị *"đòi"* bởi các sinh vật dưới vực. *Kiatsi* không phải quái vật để đánh bại hay tai nạn ngẫu nhiên: đó là một *dueño*, một chủ nhân của thế giới nước, thu lấy người sống làm rể.
su pelo es largo, sus barbas son largas como las culebras y eso le permite atrapar a su presa, a alguna persona cuando pasa por ahí. Pero este Kiatsi no ataca por atacar, sino porque tiene bastantes hijas.
Kiatsi là một từ ngữ trong tiếng Nomatsiguenga, được ghi nhận nguyên văn trong câu chuyện của Mabanga Casantyo. Nó chỉ một trong những vị chủ nhân của thế giới thủy vực — tầng lớp trong vũ trụ quan nơi cũng có Itimaiti Jokatague-tachari, “thành phố của những kẻ chết đuối”. Kiatsi ngự trị dưới đáy sông hồ. Dấu hiệu nhận biết hắn là thân thể: lông lá mọc dài, đặc biệt là bộ râu dài như rắn nước, thứ hắn dùng để quắp lấy kẻ nào đi qua phía trên.
Điều phân biệt Kiatsi với một kẻ săn mồi đơn thuần chính là động cơ của hắn. Hắn không tấn công vì đói hay ác ý — không phải vì muốn hại — mà vì hắn có quá nhiều con gái cần gả chồng. Khi một trong số chúng muốn lấy một người Nomatsiguenga nào đó đang đi bè ngang qua, Kiatsi sẽ tạo ra xoáy nước khiến thuyền lật úp. Những người mất tích chính là những người mà các cô gái đã đòi hỏi: họ sẽ ở lại dưới đáy, trở thành chồng. Còn những kẻ không ai đòi hỏi thì đôi khi thoát được. Vậy nên chết đuối không phải ngẫu nhiên mà là một cuộc hôn nhân cưỡng ép; linh hồn người mất tích không lên trời, mà bị đòi hỏi, bị những sinh linh dưới đó đòi lại.
Kiatsi cùng họ với Kimosito, kẻ túm chân người tắm ở đáy vực sâu. Chúng đều là những chủ nhân của nước, những kẻ lấy đi mạng sống.
Kiatsi không phải là con hổ của linh hồn hổ, nơi con người chia sẻ linh hồn với thú và hóa thân thành nó: ở đó, một sinh mệnh chung lưu chuyển giữa người và thú; còn ở đây, chủ nhân của nước không hòa lẫn với ai — hắn vẫn là một kẻ khác, một quyền lực bắt giữ và cưới hỏi. Và khác với khái niệm thế giới siêu nhân — nơi mở rộng cộng đồng đạo đức ra toàn bộ sinh linh — Kiatsi nhắc rằng thế giới đầy những cá thể có ý thức này không hề nhân từ: lênh đênh trên đó là đi qua mái nhà của kẻ đang tìm rể.