Fatum
fatum
Số phận, theo Boethius (*sách IV*): không phải một quyền lực mù quáng, mà là sự triển khai theo thời gian của *Ý Chúa*. Một thực tại duy nhất, hai cái nhìn. Khi được nhìn từ sự thống nhất giản đơn trong trí tuệ của Thượng Đế, hành động thần thánh ấy gọi là *Ý Chúa*; khi được nhìn từ sự trải rộng đa dạng qua không gian và thời gian, nó gọi là Số phận. Số phận lệ thuộc vào *Ý Chúa* như sự thực thi lệ thuộc vào kế hoạch của người nghệ sĩ: Thượng Đế hình dung tất cả trong một lần duy nhất, rồi hiện thực hóa “qua một chuỗi các thao tác nối tiếp”. Cần phân biệt với số phận mù quáng của người xưa và *<em>Fortune</em>* thất thường; với *<em>eph’ hemin</em>* của phái Khắc kỷ, bởi Số phận không thể làm chủ – chỉ có sự chấp nhận mới làm được điều đó; và với *<em>amor fati</em>* của Nietzsche, yêu lấy cái tất yếu vì chính nó.
quand l’intelligence divine embrasse d’un seul regard, comme une unité, cet ensemble d’êtres qui se déroulent dans le temps, il faut l’appeler la Providence ; mais quand cette unité se divise pour se répartir dans le temps, il faut dire le Destin.
Fatum. Từ này kéo theo sau nó toàn bộ mê tín cổ xưa: một sức mạnh tối tăm, âm thầm, nghiền nát vô cớ. Boethius, ở quyển IV, đã tiếp nhận và đảo ngược nó. Không có hai thực tại, Sự Quan Phòng và Định Mệnh, mà chỉ có một dưới hai góc nhìn. “Dưới cái nhìn thuần túy về trí tuệ thần thánh, hành động của Thượng Đế được gọi là Sự Quan Phòng; còn dưới góc độ những chuyển động và hiệu quả mà nó tạo ra, đó là điều người xưa gọi là Định Mệnh.”
Sự phân biệt này là về mặt quang học, không phải bản thể. Khi trí tuệ thần thánh “thâu tóm trong một cái nhìn duy nhất, như một chỉnh thể, toàn bộ những sinh linh trải dài trong thời gian”, đó là Sự Quan Phòng; khi chính cái chỉnh thể ấy “phân chia để phân bố trong thời gian”, đó là Định Mệnh. Sự Quan Phòng là kế hoạch được nắm giữ trong một lần; Định Mệnh là kế hoạch ấy đang triển khai, từng khoảnh khắc, xuyên qua không gian và các nguyên nhân. Một bên ôm trọn, một bên phân phát.
Boethius đưa ra hình ảnh của người nghệ nhân. Người ấy “trước hết định hình tác phẩm trong tâm trí”, hoàn chỉnh và trong một lần duy nhất; rồi thực hiện nó “qua một chuỗi thao tác nối tiếp”. Sự Quan Phòng là ý tưởng trong tâm trí; Định Mệnh là động tác biến ý tưởng ấy thành hiện thực từng phần một. Từ đó có sự lệ thuộc: “những hình thái nối tiếp của Định Mệnh phụ thuộc vào tính thống nhất của Sự Quan Phòng”. Không gì thoát khỏi kế hoạch, nhưng kế hoạch ấy không lệ thuộc vào điều gì.
≠ với định mệnh mù quáng của người xưa và Vận May xoay chuyển vô định: fatum của Boethius là trật tự, không phải ngẫu nhiên. ≠ với eph’ hemin (éph-hémin) khắc kỷ, bởi Định Mệnh không rơi vào “quyền của ta” — ta không bao giờ làm chủ nó, chỉ có sự đồng thuận thuộc về ta. ≠ với amor fati (ái mệnh) của Nietzsche, người yêu sự tất yếu vì chính nó: Boethius không yêu Định Mệnh, ông nhìn xuyên qua nó để thấy vĩnh cửu chứa đựng nó, cái điểm giản đơn mà Định Mệnh chỉ là phiên bản trải dài trong thời gian.