Disproportion
disproportio (latin)
Ở Pascal, sự bất tương xứng giữa con người và thực tại bao quanh hắn. Đặt giữa *"hai vực thẳm"* — cái vô cùng lớn và cái vô cùng nhỏ —, con người chỉ là *"một trung gian giữa hư vô và vạn vật"*: lý trí của hắn, được tạo ra cho những tầm vóc trung bình, không thể vươn tới nguyên lý cũng như cứu cánh của vạn vật. Sự bất cân xứng ấy không chỉ là sự nhỏ bé của con người trong không gian, mà còn là sự thiếu tương xứng giữa năng lực của hắn và những gì chúng muốn ôm trùm. Từ đó, ở Pascal, nỗi kinh hãi xuất hiện: khám phá ấy không chỉ làm con người trở nên bé nhỏ, nó còn tước đi của hắn mọi chỗ dựa và mọi tư cách để trở thành thước đo của vạn vật.
Un néant à l’égard de l’infini, un tout à l’égard du néant, un milieu entre rien et tout.
Đầu tiên, từ này nói về một mối tương quan vắng mặt. Tỷ lệ (proportion), từ tiếng Latinh pro portione, nghĩa là “theo phần”: hai đại lượng có tỷ lệ khi cái này có thể đo lường được bằng cái kia. Phi-tỷ-lệ (dis-proportion) do đó không chỉ đơn thuần là sự khác biệt về kích thước, mà là sự đứt gãy của một thước đo chung — không tồn tại một đơn vị nào có thể bắc cầu từ năng lực của con người đến những cực điểm bao quanh nó. Giữa cái hữu hạn và hai cái vô hạn, Pascal viết, “không gì có thể ấn định” được mối tương quan.
Không phải sự nhỏ bé gây tổn thương, mà là sự thiếu vắng thang đo. Con người có thể bé nhỏ nhưng vẫn ở đúng chỗ của mình, như một nốt nhạc trong một hợp âm. Pascal tước đi hợp âm ấy: “một điểm giữa hư vô và vạn vật”, treo lơ lửng giữa cái mà nó không thể thu nhỏ đến hư không và cái mà nó không thể phóng đại đến vô cùng. Lý trí của nó, được tạo ra cho những điều trung dung, thất bại ở cả hai đầu; tham vọng hiểu biết nguyên lý và cùng đích của vạn vật của nó hóa ra “cũng vô hạn như chính đối tượng ấy”, và vì thế trở nên hão huyền.
Cần phân biệt phi-tỷ-lệ với những khái niệm gần kề. Nó không phải là sự giải trí, thứ che đậy hoàn cảnh để khỏi phải nhìn nhận: phi-tỷ-lệ chính là điều mà sự giải trí che phủ. Và nó cũng không phải là sự nhỏ bé an nhiên của bậc hiền nhân — cái tự nhiên Đạo giáo, nơi con người, một trong “tứ đại”, tìm thấy vị trí của mình bằng cách noi theo cái lớn hơn nó. Nơi bậc hiền nhân an vị, Pascal lại kinh hãi: cùng một sự thiếu vắng thước đo ấy mở ra nơi người này sự an tĩnh, nơi kẻ kia một vực thẳm.