Ajutap
awajún (tronc jívaro) ; Alto Marañón, Amazonie péruvienne
Ở người Awajún ven sông Marañón, *ajutap* là một sinh thể tổ tiên ban cho sức mạnh để sống. Nó không có hình dạng cố định: có thể hiện ra như hổ đất (*ikamñawa*), đại bàng, trăn hay đầu trôi nổi (*bukea*), luôn trong cơn gió dữ dội, và nói chuyện “như con người”. Điều nó trao lại là một *discurso* – một lời truyền, báo trước cho người nhận biết cuộc đời mình sẽ ra sao. Chỉ có thể đạt được sau một thời gian dài kiêng khem nghi lễ – uống *toé*, thuốc lá và ayahuasca bên thác nước – vì chính nơi đó *ajutap* đến uống nước. *Ajutap* không phải thần linh để cầu nguyện, cũng chẳng phải linh hồn người chết: đó là một sức mạnh tổ tiên, biết nói và giúp người biết đón nhận nó sống lâu.
Aparte de ellos, también existen Pagki, la boa y Wagkaanim, el tigre de agua. Ellos son muy importantes, son considerados ajutap porque antiguamente daban el poder a los seres humanos.
Đây là từ xuất hiện mỗi khi một người Awajún nói về điều giúp sống lâu. Ajutap: một sinh linh tổ tiên ban sức mạnh. César Tii Ikam, sinh ra bên sông Cenepa, kể rằng con trăn Pagki và hổ nước Wagkaanim được coi là ajutap bởi ngày xưa chúng trao sức mạnh cho con người — chúng được xem là ajutap vì thuở trước chúng đã ban sức mạnh cho loài người. Sức mạnh không phải là một lực trừu tượng: đó là khả năng trường tồn, thoát khỏi kẻ thù, tìm được thú săn, có nhiều con cái.
Điều phân biệt ajutap là nó không có khuôn mặt cố định. Nó hiện ra lần lượt dưới hình hổ đất (ikamñawa), đại bàng (ukukui), que lửa (payag) hay cái đầu trôi lơ lửng (bukea). Mỗi lần xuất hiện đều có chung một dấu hiệu: một cơn gió thoảng, tiếng đá lăn ào ào. Và mỗi lần như thế, điều giống nhau lại xảy ra — sinh linh ấy nói như con người, nó nói chuyện như người. Điều ajutap mang đến không phải hình ảnh hay trạng thái xuất thần, mà là lời nói. Những sinh linh này, theo lời người kể, đã thốt lên một “bài diễn ngôn”, nói như người, báo trước cho con người cuộc đời họ sẽ ra sao: chúng cất lên những lời tiên đoán, cho biết số phận mỗi người.
Không ai tình cờ gặp ajutap. Đứa trẻ Awajún từ nhỏ đã bắt đầu “ăn kiêng”: không đường, không trái cây thơm, không tiếp xúc với phụ nữ, và mỗi tuần uống ba loại cây — toé, thuốc lá và ayahuasca. Chàng trai sẽ uống “thảo dược” ở xa nhà, gần thác nước, rồi tắm vào lúc bình minh dưới dòng thác. Tại sao lại là thác nước? Bởi vì đó cũng là nơi các ajutap trú ngụ hoặc đến uống nước — vì đó là nơi ajutap sống hoặc tìm đến giải khát. Nơi sức mạnh chính là nơi khát vọng giao hòa: con người và tổ tiên cùng đến một nguồn nước.
Cần phân biệt ajutap với hai khái niệm gần gũi. Nó không phải vị thần để tôn thờ: người ta không cầu nguyện nó, mà chỉ giữ mình thanh tịnh để đón nhận sự hiện diện của nó, và chính nó sẽ quyết định lên tiếng. Nó cũng không phải linh hồn người chết. Người chết ở trong nayaim, cõi trên cao, và người thường có thể cầu xin sức mạnh từ họ qua ayahuasca; nhưng ajutap là một quyền năng cổ xưa hơn, của tổ tiên, đã ban sức mạnh “ngày xưa” và không thuộc về cuộc đời ngắn ngủi của ai. Trong khi Tsungki, chúa tể các sinh linh dưới nước, cai quản một lãnh địa, thì ajutap không phải chủ nhân của nơi chốn: đó là tiếng nói trong gió, báo cho người sống biết tương lai của họ. Và khi linh hồn người Kandozi hóa thành hổ — linh hồn nó là hổ —, chính con người biến đổi bản thể; còn ajutap vẫn là kẻ khác đến, là tiếng nói trao sức mạnh mà không hòa nhập với người nhận.