Ritournelle
Ở Deleuze và Guattari, *ritournelle* là một motif nhỏ lặp lại—một bài hát, một điệp khúc, một dấu hiệu—qua đó một sinh thể vạch ra lãnh thổ giữa hỗn mang. Nó không phải là một vật trang trí âm nhạc mà là một thao tác: trước hết, nó xác lập một điểm tĩnh lặng giữa hỗn loạn, rồi tổ chức một vòng sinh cảnh, sau đó mở ra một lối thoát ra bên ngoài. Là motif tạo lãnh thổ, nó đồng thời cũng là ngưỡng cửa để bước ra khỏi lãnh thổ—vừa là lãnh thổ vừa là đường thoát, nơi sự lặp lại máy móc thuần túy chỉ biết khép kín.
Un enfant dans le noir, saisi par la peur, se rassure en chantonnant. Il marche, s’arrête au gré de sa chanson. Perdu, il s’abrite comme il peut, ou s’oriente tant bien que mal avec sa petite chanson. Celle-ci est comme l’esquisse d’un centre stable et calme, stabilisant et calmant, au sein du chaos.
Từ này bắt nguồn từ âm nhạc: ritournelle chính là khúc nhạc nhỏ lặp lại, điệp khúc. Deleuze và Guattari biến nó thành động tác cơ bản để một sinh thể tạo dựng chốn ở cho riêng mình giữa hỗn mang. Đứa trẻ lạc trong bóng tối thì ngâm nga; chim hót lúc bình minh; ta thì ngân nga khi nấu nướng để giữ lửa gia đình. Mỗi lần, một khối nhịp nhỏ lặp đi lặp lại và xua tan hỗn loạn. Ritournelle không phải là sản phẩm của một lãnh thổ đã có sẵn: chính nó mới là khởi đầu của lãnh thổ ấy.
Hành động này có ba mặt mà ritournelle, theo hai tác giả, “kết hợp đồng thời hoặc hòa trộn”. Trước hết là một điểm: khúc hát là “phác thảo một trung tâm yên ổn và tĩnh lặng, mang lại sự ổn định và bình yên giữa hỗn mang” — một sợi chỉ Âm thanh Ariadne mỏng manh, có thể đứt gãy bất cứ lúc nào. Tiếp đến là một vòng tròn: xung quanh điểm ấy, ta vạch đường viền, đặt những dấu hiệu, lỗ đen biến thành một tổ hợp có thể ở được, một mái ấm. Cuối cùng là lối thoát: trên vòng tròn ấy, ta ghép thêm một ngõ ra, ritournelle mở ra bên ngoài, chim không còn chỉ đánh dấu lãnh thổ riêng mà biến nó thành vũ trụ. Điểm, vòng tròn, lối thoát: an tâm, định cư, ra đi.
≠ với sự lặp lại máy móc đơn thuần. Thói quen chỉ biết lặp lại sẽ đóng kín, cố định, làm tê liệt — nó hoàn toàn nằm trong vòng tròn. Còn ritournelle thì lưỡng nghĩa: cùng một motif níu giữ lãnh thổ cũng đồng thời mang trong nó động tác rời bỏ lãnh thổ. Nó vừa lãnh thổ hóa vừa phi lãnh thổ hóa trong một chuyển động. Đó không phải là điệp khúc ta phải chịu đựng, mà là một ngưỡng cửa: điểm khởi đầu để bước ra ngoài.