Rhizome
Ở Deleuze và Guattari, *rhizome* là một mô hình tư duy và tổ chức đối lập với cây. Trong khi cây phân cấp từ một gốc rễ và một thân chính, *rhizome* vận hành bằng những kết nối ngang: bất kỳ điểm nào cũng có thể liên kết với bất kỳ điểm nào khác. Nó không có khởi đầu hay kết thúc, cũng không có trung tâm nào chi phối các nhánh rẽ; bị cắt ở một chỗ, nó lại mọc lên ở nơi khác. Đó là một *đa tạp* phát triển từ giữa, không bị quy về một thể thống nhất hay một nguồn gốc.
Un rhizome ne commence et n’aboutit pas, il est toujours au milieu, entre les choses, inter-être, intermezzo.
Deleuze và Guattari mượn từ này từ ngành thực vật học. Rhizome là thân ngầm – cỏ tranh, gừng, dương xỉ – không có rễ cái mà mọc ngang, đâm chồi khắp nơi và có thể tái sinh từ bất kỳ mảnh nào. Họ lấy nó làm đối lập với “cây”, tức là mọi kiểu tư duy sắp xếp tri thức từ một nguyên lý đầu tiên, một gốc rễ duy nhất mà từ đó phân nhánh ra những nhánh nhỏ dần. Ngay cả cuốn sách, theo họ, cũng phải ngừng là một cái cây để trở thành rhizome.
Phép vận hành này có vài đặc điểm. Trước hết là kết nối: bất kỳ điểm nào cũng có thể gắn vào bất kỳ điểm nào khác, không cần trật tự định sẵn nào chi phối. Tiếp đến là dị biệt: những điểm được nối không cần cùng bản chất, một mắt xích sinh học có thể liên kết với một mắt xích chính trị hay ký hiệu học. Rồi là đa tạp: rhizome không cấu thành từ những đơn vị mà từ các chiều kích, những hướng vận động, không có chủ thể hay đối tượng nào đứng trên chi phối nó. Cuối cùng là đứt gãy: có thể bẻ gãy nó, nó sẽ tái sinh theo những đường khác, trong đó có những đường thoát xuyên qua và kéo nó thoát khỏi mọi sự đóng khung.
Vì thế, công thức tóm lược nó là: “Một rhizome không bắt đầu cũng không kết thúc, nó luôn ở giữa.” Tư duy từ giữa không phải là đứng giữa một điểm khởi đầu và một điểm kết thúc; mà là không cần khởi đầu hay kết thúc, tiến lên bằng những liên minh nối tiếp thay vì bằng sự kế thừa. Cây áp đặt động từ là và sự phân nhánh của nguồn gốc; rhizome lấy liên từ “và… và… và…” làm chất liệu, sự thêm vào không phân cấp.
Cần phân biệt với cây và rễ. Không phải vì một bên đạo đức hơn bên kia: một rhizome vẫn có những nút phân nhánh của cây, một cái cây vẫn có thể đâm chồi theo kiểu rhizome. Nhưng cây sao chép, nó tái tạo một cái giống mà nó giả định đã có sẵn; rhizome lập bản đồ, nó thử nghiệm những kết nối làm thay đổi bản chất của những gì được nối. Cái trước sao chép thực tại lên một cấu trúc; cái sau trả thực tại về với những biến thiên của nó.