Complexité
Ở Edgar Morin, *phức tạp* không phải là *rối rắm* (một đống chi tiết cần đếm), mà là đặc tính của cái được *dệt lại với nhau* – từ Latinh *complexus* nghĩa đen là “cái được đan kết”. Một hiện tượng phức tạp không thể quy giản về các bộ phận của nó: tổng thể và các bộ phận ở đó cùng tạo nên nhau. Suy nghĩ về phức tạp là từ chối lối tư duy cắt xén, cô lập và đơn giản hóa.
La société est un « complexe » au sens du mot latin complexus qui signifie « ce qui est tissé ensemble ».
Sự hiểu lầm phổ biến đánh đồng phức tạp với phức tạp hóa. Một chiếc đồng hồ là phức tạp hóa: nhiều bánh răng, nhưng chỉ cần tháo gỡ kiên nhẫn là có thể hiểu trọn vẹn. Một hệ sinh thái, một xã hội, một cơ thể sống lại là phức tạp: ta không thể hiểu chúng bằng cách cộng dồn các thành phần, bởi chính các thành phần ấy tương tác và sinh ra lẫn nhau. Morin đặt toàn thể vào trong từng phần cũng như từng phần vào trong toàn thể.
Vì thế, ông bác bỏ cái mà ông gọi là tư duy tách biệt — thứ tư duy chia cắt đối tượng khỏi bối cảnh, ngành học khỏi các ngành lân cận, con người khỏi tự nhiên. Phức tạp không phải là lời ca ngợi sự mơ hồ: trái lại, nó đòi hỏi phải giữ đồng thời sự phân biệt và sự kết nối, trật tự và hỗn độn, mà không hy sinh cái này cho cái kia. Đó là một kỷ luật, chứ không phải sự buông xuôi.
Đôi khi người ta so sánh nó với noosphère của Teilhard hay các hệ thống tự tổ chức trong điều khiển học, những thứ cùng chia sẻ mối quan tâm đến toàn thể sống động. Nhưng động thái riêng của Morin không phải là một vũ trụ luận, mà là một cuộc cải cách tri thức, không thể tách rời khỏi sự kết nối — thứ nối kết lại những gì chuyên môn hóa đã chia cắt. Phức tạp ≠ phức tạp hóa: cái thứ hai giải quyết được bằng phân tích, còn cái thứ nhất đòi hỏi ta phải học cách kết nối.