Rhizome
Deleuze ve Guattari'de *rizom*, ağaca karşıt bir düşünce ve örgütlenme modelidir. Ağaç kökten ve gövdeden başlayarak hiyerarşi kurarken, rizom yan bağlantılara dayanır: her nokta herhangi bir başka noktaya bağlanabilir. Ne başlangıcı ne sonu vardır, dallanmalarını yöneten bir merkezi yoktur; bir yerinden kesildiğinde başka bir yerden yeniden başlar. Ortadan büyüyen, birliğe ya da kökene indirgenemeyen bir çokluktur.
Un rhizome ne commence et n’aboutit pas, il est toujours au milieu, entre les choses, inter-être, intermezzo.
Deleuze ve Guattari bu sözcüğü botanikten ödünç alır. Rizom, ayrık otu, zencefil, eğreltiotu gibi yeraltı gövdesidir — ana kökü yoktur, yatay olarak büyür, her yöne tomurcuklar verir ve herhangi bir parçasından yeniden filizlenebilir. Onlar bunu “ağaç”ın, yani bilgiyi tek bir ilk ilkeye, tek bir köke dayandırarak dallara ayıran her tür düşüncenin karşı-modeli haline getirir. Kitabın kendisinin de, derler, artık ağaç olmaktan çıkıp rizom haline gelmesi gerekir.
Bu işlem birkaç özellikle özetlenir. Öncelikle bağlantı: Herhangi bir nokta, herhangi bir başka noktaya bağlanır; bunu önceden belirlenmiş bir düzen dayatmaz. Heterojenlik: Bağlanan bu noktaların aynı doğada olması gerekmez; biyolojik bir halka, politik ya da göstergebilimsel bir halkayla düğümlenebilir. Çokluk: Rizom, birimlerden değil, boyutlardan, hareketli yönlerden oluşur; onu gözeten ne bir özne ne de bir nesne vardır. Son olarak kopuş: Kırılabilir, ama başka çizgiler üzerinden yeniden başlar; onu her türlü kapalı alandan sıyıran ve kaçış çizgileri boyunca ilerleten de bu çizgilerdir.
Bunu özetleyen formül şudur: “Bir rizom ne başlar ne biter, hep ortasındadır.” Ortadan düşünmek, bir başlangıçla sonun ortasında olmak demek değildir; başlangıç ve sonu bir kenara bırakıp, soy zinciri yerine ardışık ittifaklarla ilerlemektir. Ağaç olmak fiilini ve kökenlerin dallanmasını dayatır; rizomun dokusuysa “ve… ve… ve…” bağlacıdır, hiyerarşisiz eklemedir.
Ağaç ve kökten ayırt edilmelidir. Biri ahlaken diğerinden üstün demek değil bu: Bir rizomun kendi dallanma düğümleri vardır, bir ağaç da rizomatik sürgünler salar. Ama ağaç kopyalar, varsaydığı aynıyı yeniden üretir; rizom haritalandırır, bağladığı şeylerin doğasını değiştiren bağlantılar dener. İlki gerçekliği bir yapıya göre kopyalar; ikincisi onu değişimlerine geri verir.