Kalyāṇa-mitta
kalyāṇa-mitta (« noble ami »)
Người bạn « *tốt* » hay « *cao quý* »: trong Phật giáo, người đồng hành kéo ta về phía thiện—người mà sự gần gũi giúp ta tiến bước trên con đường giải thoát. *Dhammapada* không dùng thuật ngữ này, nhưng đã đặt ra nguyên tắc: ta chỉ nên đồng hành cùng người ngang hàng hoặc hơn mình; nếu không, thà đi một mình còn hơn. Người bạn tốt là chỗ dựa trên hành trình, chứ không phải đích đến—đích đến phải tự mình đạt lấy. Cần phân biệt với *philia* của Aristotle, vốn coi bạn bè là một phần cấu thành của cuộc sống hạnh phúc.
En voyageant, si l'on ne rencontrait meilleur que soi, ou du moins son égal, mieux vaudrait persister à voyager seul. Un sot n'est point une société.
Kalyāṇa-mitta trong tiếng Pali kết hợp kalyāṇa – “đẹp, tốt, cao quý” – và mitta – “bạn”, nghĩa là người bạn đạo hạnh, sự hiện diện của họ đưa ta đến điều thiện. Truyền thống xem đó là chỗ dựa lớn trên con đường tu tập: ta trở thành những gì ta gần gũi, và phẩm chất của người đồng hành phần nào quyết định phẩm chất của bước đi. Dhammapada không trực tiếp định nghĩa đức hạnh, mà đo lường nó qua hai ranh giới – tìm ai, và phải làm gì nếu không tìm thấy.
Một mặt, người bạn tốt đáng giá ngàn vàng: “gần gũi bậc trí [thì] vui như gặp người thân”, còn gần kẻ ngu thì “khổ như gặp kẻ thù” (Dhammapada XV, 207). Mặt khác, không có mối quan hệ nào đáng giữ nếu chỉ vì thiếu thốn: “nếu không gặp được người hơn mình, hay chí ít là ngang hàng, thà đi một mình còn hơn”. Cô độc vẫn hơn mối dây không nâng đỡ. Và đích đến tự thân cũng là cô độc: “chiến thắng chính mình là chiến thắng vinh quang nhất” (Dhammapada VIII, 103).
Kalyāṇa-mitta ≠ tình bạn tri âm (philia). Với Aristote, người bạn tốt là một bản ngã khác, phần không thể thiếu của đời sống hạnh phúc mà không ai có thể vươn tới trong cô đơn; mối liên kết ấy là mục đích. Còn với Dhammapada, người bạn tốt là chỗ dựa tạm thời – ta đón nhận nếu họ nâng đỡ, và buông bỏ không tiếc nuối: chỉ là phương tiện trên con đường mà rốt cuộc, ta vẫn phải đi một mình. Cùng một tiêu chí – người đồng hành đưa ta đến điều tốt đẹp hơn – nhưng một bên coi đó là chất liệu của hạnh phúc, bên kia xem như trợ lực để vượt qua. Cũng cần phân biệt với lòng từ (mettā), tuy cùng gốc mitta nhưng lan tỏa vô điều kiện đến mọi chúng sinh, trong khi kalyāṇa-mitta là người bạn này, được chọn vì chính con người họ.