Honte prométhéenne
die prometheische Scham — la honte prométhéenne ; das prometheische Gefälle / le décalage prométhéen
Sự hổ thẹn do Günther Anders đề xuất (*Die Antiquiertheit des Menschen*, 1956): nỗi xấu hổ của con người trước sự hoàn hảo của những vật thể do chính mình tạo ra. Đối diện với những cỗ máy chính xác, không sai sót, con người nhận ra mình thua kém chính những sản phẩm của mình—đó không phải là hổ thẹn vì đã hành động sai trái, mà vì đã được sinh ra thay vì được chế tạo, vì là một sinh vật dễ sai lầm, thiếu chính xác, phải chết, bị “vượt mặt” bởi chất lượng cao của những gì mình làm ra. Anders liên hệ điều này với *khoảng cách Prometheus* (*das prometheische Gefälle*): hố sâu ngày càng lớn giữa những gì con người có thể tạo ra và những gì họ còn có thể hình dung, cảm nhận hay gánh vác. Nếu như sự hổ thẹn thông thường diễn ra trước người khác, thì ở đây, nó diễn ra trước sự vật; đối tượng của nó không phải là lỗi lầm, mà là chính điều kiện làm một *sinh thể*.
Ich nenne es vorerst für mich „Prometheische Scham“; und verstehe darunter die „Scham vor der ‚beschämend' hohen Qualität der selbstgemachten Dinge“.
Anders quan sát một người bạn, T., tại một triển lãm kỹ thuật. Mỗi khi một cỗ máy phức tạp bắt đầu vận hành, người đàn ông ấy lại cúi gằm mặt, im lặng, giấu đôi tay ra sau lưng — như thể anh ta xấu hổ vì đã mang theo những bộ phận cơ thể “nặng nề, vụng về và lỗi thời” của mình vào xã hội thượng lưu của những thiết bị vận hành với độ chính xác tuyệt đối. Từ cảnh tượng ấy, Anders rút ra một cảm xúc mới mẻ, chưa từng có tiền lệ trong lịch sử theo ông: nỗi hổ thẹn Prometheus, “nỗi hổ thẹn trước sự thô kệch đáng xấu hổ của những thứ do bàn tay con người tạo ra”.
Điều khiến con người cảm thấy bị hạ nhục ở đây không phải là một bậc thầy, cũng chẳng phải một tầng lớp xã hội cao hơn, mà là một vật thể. Con người thừa nhận ở máy móc một “tầng lớp tồn tại cao hơn” (höhere Seins-Klasse) và tự thấy mình, trong “sự nặng nề của xác thịt”, trong “sự bất toàn của tạo vật”, thua kém chúng. Nỗi hổ thẹn ấy hướng về điều mà con người không hề lựa chọn: được sinh ra chứ không phải được chế tạo, đến với thế giới với những khiếm khuyết và cái chết, trong khi sản phẩm ra lò từ nhà máy lại hoàn hảo.
Anders đặt nỗi hổ thẹn này trong một sự mất cân bằng rộng lớn hơn, khoảng cách Prometheus (das prometheische Gefälle): năng lực sáng tạo của chúng ta đã vượt xa năng lực cảm nhận và hình dung. Chúng ta sản xuất nhiều hơn mức có thể tưởng tượng, tạo ra những tác động mà không trái tim nào đo lường nổi. Nỗi hổ thẹn Prometheus chính là cảm xúc chủ quan của hố sâu ấy: sinh vật sống nhận ra mình bị chính kỹ thuật của mình vượt mặt.
Nỗi hổ thẹn Prometheus ≠ nỗi hổ thẹn đạo đức thông thường: cái sau sinh ra từ lỗi lầm trước tha nhân, và có thể sửa chữa; còn nỗi hổ thẹn Prometheus diễn ra trước những vật thể và nhắm vào chính điều kiện làm một tạo vật, điều không thể sửa chữa. Nó cũng ≠ sự tha hóa Marxist: người lao động bị tước đoạt sản phẩm vẫn còn giữ được giá trị làm người; còn theo Anders, chính con người toàn thể cảm thấy mình thấp kém về mặt bản thể luận trước máy móc — không phải bị cướp đoạt, mà là trở nên lỗi thời.