Distentio animi
Sự căng giãn của tâm hồn: theo Augustin, thời gian không phải là một thứ ở bên ngoài mà là sự duỗi ra của tinh thần, căng giữa ký ức về những gì không còn và sự chờ đợi những gì chưa tới. Quá khứ và tương lai chỉ hiện hữu trong tâm hồn — như *hiện tại của quá khứ*, *hiện tại của hiện tại*, *hiện tại của tương lai*. Đo lường thời gian chính là đo lường sự căng thẳng nội tâm này; và nó có một mặt trái, sự phân tán của tâm hồn khỏi trung tâm của nó, mà sự tập trung vào *hiện tại vĩnh cửu* sẽ đáp lại.
toute ma vie à moi n'est qu'une dissipation
Thuật ngữ Latin kết hợp distentio – hành động căng ra bằng cách giãn cách – và animi, thuộc về tâm hồn. Trong cuốn XI của Tự Thú, Augustin bác bỏ quan niệm thời gian nằm sẵn trong sự vật: quá khứ “không còn nữa”, tương lai “chưa đến”, còn hiện tại, nếu kéo dài, “sẽ không còn là thời gian; nó sẽ là vĩnh cửu”. Chỉ còn một nơi duy nhất ba thời tồn tại – đó là tâm trí: hiện tại của quá khứ là ký ức, hiện tại của hiện tại là sự chú tâm hiện thời, hiện tại của tương lai là sự chờ đợi. Thời gian chính là sức căng giữ lại với nhau những gì đã trôi qua và những gì đang đến.
Sức căng ấy mang hai diện mạo. Như một phép đo, nó là thao tác mà tâm hồn níu giữ và tiên liệu. Như một điều kiện, nó là sự tan rã – từ của Moreau để chỉ distentio: tâm hồn bị phân tán “theo ngẫu hứng của những ngày cũ”, xa rời chính mình. Đối lập với sự phân tán ấy, Augustin không đề xuất một cách sử dụng thời gian tốt hơn, mà là một trạng thái khác: được thu nhặt “trong sự bất biến luôn hiện hữu”, quy tụ về sự thống nhất, “không còn hoài niệm những gì đã mất, không còn khát khao lo âu về những gì sẽ đến rồi đi”.
Cần phân biệt với sự chú tâm theo nghĩa Weil, dù distentio vẫn là họ hàng của nó: chú tâm là mũi nhọn của hiện tại, sự thu nhặt trong khoảnh khắc; còn sự căng giãn thì ngược lại, là tâm hồn bị kéo giãn về hai phía. Và cũng khác với vô hóa trong Đạo giáo: Trang Tử không coi dòng chảy thời gian là sự sa ngã khỏi cái nhất – sự biến hóa chính là chất liệu của thực tại, mà ta hòa nhập mà không hoài tiếc. Distentio animi ≠ wuhua: một bên là thiếu sót cần thu nhặt hướng lên cao, bên kia là dòng chảy để mặc mình trôi theo.