Convivialité
Ở Ivan Illich, *tính cộng sinh* chỉ một lối sống mà ở đó công cụ vẫn phục vụ con người gắn kết với cộng đồng của mình, chứ không phải ngược lại. Một xã hội được gọi là *cộng sinh* khi mỗi người vẫn giữ được tự do hành động bằng những công cụ có thể làm chủ; nó không còn như vậy khi công cụ, vượt qua một ngưỡng nhất định, thao túng con người và biến họ thành kẻ tiêu dùng-thao tác. Từ này không chỉ sự ấm cúng của một bữa ăn chung, mà là một chính sách về công cụ.
J’appelle société conviviale une société où l’outil moderne est au service de la personne intégrée à la collectivité, et non au service d’un corps de spécialistes.
Illich mượn một từ trong bối cảnh bàn ăn để tạo nên một khái niệm về chính sách kỹ thuật. Theo cách định nghĩa mà ông rèn giũa, ông nhấn mạnh: “chính công cụ mới là convivial chứ không phải con người”: tính convivial trước hết mô tả mối quan hệ giữa một cá nhân và những phương tiện mà họ sử dụng. Chừng nào công cụ còn dễ sử dụng, có thể sửa chữa, có thể hiểu được, nó sẽ mở rộng tự do của người dùng. Nhưng vượt qua một ngưỡng nhất định, nó trở thành kẻ chuyên quyền: máy móc áp đặt nhịp độ của nó, chuyên gia độc chiếm quyền quyết định, người dùng không còn tiếng nói về cách thức mọi việc được thực hiện.
Từ đó, ông đưa ra công thức cô đọng nhất: “Tôi hiểu convivialité là điều ngược lại với năng suất công nghiệp.” Năng suất sắp xếp cơ thể theo phản xạ có điều kiện, nhân lên những nhu cầu mà không tăng trưởng nào có thể thỏa mãn, và “được chia theo cách sở hữu”; còn convivialité thì “được chia theo cách tồn tại”. Đây không phải là sự phủ nhận công cụ – Illich vẫn muốn có công cụ, nhưng là những công cụ có thể làm chủ được, được giữ dưới ngưỡng mà ở đó chúng biến con người thành nô lệ của máy móc. Hành động này gắn liền với sự chú tâm mà mọi sinh thái của hành động đòi hỏi: đánh giá một phương tiện không phải qua hiệu suất của nó, mà qua tác động của nó lên mạng lưới các mối quan hệ.
Convivialité theo Illich ≠ convivialité trong cách nói thông thường, tức sự ấm cúng của một bữa ăn giữa bạn bè: nó không mô tả bầu không khí mà là cấu trúc của công cụ. Và nó ≠ năng suất: nếu năng suất đo lường lưu lượng, thì convivialité đo lường phần tự do còn lại cho người hành động.