Appamāda
appamāda (sanskrit apramāda)
Tỉnh thức hay không sơ suất. Phẩm chất cốt lõi của tâm trong giáo lý Phật: không buông thả, giữ tâm chú ý trong hiện tại. Theo truyền thống, đó là lời cuối cùng của Đức Phật trước khi nhập diệt.
La vigilance est le chemin de l'immortel, la négligence est le chemin de la mort. Les vigilants ne meurent pas ; les négligents sont comme déjà morts.
Appamāda không đơn thuần là “sự chú ý” theo nghĩa tâm lý học hiện đại. Đó là một thái độ hiện sinh liên tục: không bao giờ buông lỏng nỗ lực phân biệt, không để bản thân bị tê liệt bởi thói quen hay xao lãng.
Thuật ngữ này được cấu tạo bằng phủ định: pamāda (sự cẩu thả, buông lỏng, trạng thái say mê của ý thức) kết hợp với tiền tố phủ định a-. Định nghĩa bằng cách loại trừ, như thường thấy trong từ vựng Phật giáo: ta không chỉ ra một phẩm chất tích cực mà là sự vắng mặt của khiếm khuyết tương ứng.
Kinh điển Pali ghi lại những lời cuối của Đức Phật: «vayadhammā saṃkhārā, appamādena sampādetha» — “vạn pháp hữu vi đều vô thường, hãy hoàn thành phận sự bằng sự tỉnh thức” (Mahāparinibbāna Sutta, DN 16). Có thể đối chiếu với prosoche của phái Khắc kỷ (sự chú tâm vào chính mình trong tư tưởng Marc Aurèle) và “chú ý-cầu nguyện” của Simone Weil — ba truyền thống, ba biến thể của cùng một đòi hỏi.