Śūnyatā
śūnyatā / suññatā (pali)
Boşluk: her şeyde kendi başına, özerk ve kalıcı bir özün yokluğu. Hiçbir şey kendi başına var olmaz, her şey her şeye bağlıdır. Sözcük *śūnya*, “boş”tan gelir, ama bu boşluk yokluk değildir: ortaya çıkışı ve değişimi mümkün kılan açıklıktır. Şeylerin gerçekliğini yadsımak da, onu doğrulamak da hedefi ıskalar.
Deny the reality of things and you miss their reality; Assert the emptiness of things and you miss their reality.
Sanskritçe śūnyatā sözcüğü (śūnya kökünden, « boş », « oyuk ») kendine özgü bir svabhāva doğasından yoksunluğu adlandırır. Hiçbir şey kendi başına durmaz: yalnızca diğerleri tarafından taşınarak, bir koşullar dokusunda belirir. Anattā’nın kişide kalıcı bir benliği reddetmesi gibi, boşluk da bu tespiti istisnasız her şeye yayar.
Chan’ın üçüncü piri Seng-ts’an, en yoğun formülünü şöyle verir: şeylerin gerçekliğini yadsımak, onların gerçekliğini ıskalamaktır; boşluklarını savunmak da öyle. Boşluk, dünyanın karşısına dikilecek bir öğreti daha değildir — bu da hâlâ kavramak olurdu. O, kavramayı bıraktığında görülen, anitya’nın tam karşıtıdır: hiçbir şey aynı kalmazsa, bu, kalıcı kılacak hiçbir şeyin kendi başına sahip olmadığındandır.
Söz konusu boşluk, dünyayla doludur. Şeyler tözden yoksun oldukları için ortaya çıkabilir, dönüşebilir, birbirlerine karşılık verebilir — taoist tekerleğin göbeğindeki oyuk, tekeri döndürür. Boşluk, görünenin koşuludur, yadsıması değil.
Śūnyatā ≠ yokluk. Yokluk, hiçbir şeyin var olmadığını söyler; boşluk ise her şeyin var olduğunu, ama hiçbir şeyin tek başına durmadığını. Nihilist « hiçbir şey yoktur » der ve durur; boşluk « hiçbir şey kendi başına yoktur » der ve açılır. İkisini karıştırmak, tam da Seng-ts’an’ın tek bir hareketle bertaraf ettiği hatadır — dünyayı reddetmek ve onu tözlere dondurmak, aynı kaçırılmış kavrayıştır.