Śūnyatā
śūnyatā / suññatā (pali)
Sự trống không: không có bản chất tự thân, độc lập và vĩnh cửu trong mọi sự vật. Không gì tồn tại bởi chính nó, tất cả đều phụ thuộc vào nhau. Từ này bắt nguồn từ *śūnya*, nghĩa là “trống rỗng”, nhưng sự trống rỗng ấy không phải là hư vô: đó là khoảng mở cho phép sự xuất hiện và biến đổi. Phủ nhận thực tại của vạn vật và khẳng định nó đều cùng lầm lỡ cả hai.
Deny the reality of things and you miss their reality; Assert the emptiness of things and you miss their reality.
Từ tiếng Phạn śūnyatā (bắt nguồn từ gốc śūnya, “trống không”, “rỗng”) nói đến sự vắng mặt của svabhāva — bản chất tự thân. Không vật gì tự đứng vững được: nó chỉ hiện hữu khi được nâng đỡ bởi những thứ khác, trong một mạng lưới điều kiện. Trong khi anattā phủ nhận cái tôi thường hằng ở con người, tính Không mở rộng nhận định ấy ra tất cả mọi vật, không trừ một thứ gì.
Tăng-xán, vị tổ thứ ba của Thiền tông, đã đưa ra công thức cô đọng nhất: phủ nhận thực tại của vạn vật là bỏ lỡ thực tại của chúng; khẳng định tính Không của chúng cũng là bỏ lỡ nó. Tính Không không phải một giáo lý khác để đặt đối diện với thế giới — như thế vẫn là nắm bắt. Nó chính là điều hiện ra khi ta thôi không nắm bắt nữa, là mặt trái chính xác của vô thường: nếu không gì còn nguyên như cũ, đó là vì không gì sở hữu cái gì để có thể giữ nguyên được.
Cái Không ở đây tràn đầy thế giới. Chính vì vạn vật không có thực chất, chúng mới có thể sinh khởi, biến đổi, tương ứng — cái rỗng của trục bánh xe Đạo giáo làm cho bánh xe quay. Tính Không là điều kiện của sự hiện hữu, chứ không phải sự phủ định của nó.
Śūnyatā ≠ hư vô. Hư vô phủ nhận rằng có bất cứ thứ gì; tính Không khẳng định rằng có tất cả, nhưng không gì tự tồn tại riêng lẻ. Kẻ hư vô chủ nghĩa nói “không có gì tồn tại” rồi dừng lại; tính Không nói “không gì tồn tại tự thân” rồi mở ra. Nhầm lẫn hai điều này chính là sai lầm mà Tăng-xán gạt bỏ trong một cử chỉ — từ chối thế giới và đóng băng nó thành những thực thể đều là một sự nắm bắt sai lầm như nhau.