Greek · Stoacılık

Hēgemonikon

ἡγεμονικόν (hēgemonikon)

Stoacılarda *hēgemonikon*, ruhun yönetici kısmıdır: yargıların oluştuğu, temsillere onay verilen ya da reddedilen merkez. Ruhun ve bedenin geri kalanı ona itaat eder. Marcus Aurelius'ta ise tek dokunulmaz yer orasıdır — acı, ölüm ya da başkaları ona ulaşamaz, kendisi sarsılmadıkça. Kendine özen göstermek, onu dimdik tutmaktır.

Ce que je suis, après tout, c’est une misérable chair, un faible souffle ; mais il y a de plus en moi le principe directeur de tout le reste.
Marc Aurèle, Pensées pour moi-même, Livre II, II. Wikisource FR (Germer-Baillière, 1876) · trans. Jules Barthélemy-Saint-Hilaire · source

Yunan hēgemonikon (ἡγεμονικόν) sözcüğü, hēgemōn’dan, yani rehberden, yol gösterenden gelir. Stoacı psikolojide, buyruk veren yetidir bu: düşünen, yargılayan, karar veren ruhun parçasıdır; yönettiği işlevlerin (duyum, itki, söz, üreme) aksine. Barthélemy-Saint-Hilaire bunu “yönetici ilke”, “baş ve efendi ilke”, “başımız ve rehberimiz” diye çevirir — tek bir fikri anlatmak için kullanılan farklı ifadeler: içimizde geri kalan her şeyi yöneten kısım.

Asıl işi, temsiller (phantasiai) üzerinde yürür; yani nesnelerin içimize bıraktığı imgeler. Bir temsil belirir; hēgemonikon ona onay verebilir, reddedebilir ya da yargısını askıya alabilir. Stoacı için iyi ve kötü, işte burada, başka hiçbir yerde değil: olan bitende değil, yönetici ilkenin olan bitene verdiği yargıda. “Bizi yöneten ilke, hiçbir tutkunun sıkıntısını kendi kendine yaratmaz” diye yazar Marcus Aurelius VII. Kitap’ta; acı çekiyorsa, kendisi kendini rahatsız ettiği içindir.

İşte Düşünceler’in merkezindeki alıştırma da buradan doğar: sürekli bu iç kaleye dönmek, onu denetlemek, temiz tutmak. “Şu anda, ‘başımız ve rehberimiz’ dediğimiz bu parçamızda bizim için neler oluyor?” — soru, tekrar tekrar sorulsun diye sorulur. Hēgemonikon bir kazanım değil, bir uyanıklıktır.

Sıklıkla yanlışlıkla ilişkilendirildiği Epiktetosçu proairesis’ten ayırmak gerekir. Hēgemonikon, ruhun yönetici kısmını, onun merkezini ve yapısını belirtir; proairesis ise seçme eyleminin kendisini, iradenin işleyiş halindeki yetisini. Biri organdır, diğeri işlem. Modern “irade” kavramından da farklıdır: Hēgemonikon, engellere karşı gerilen bir çaba gücü değil, yargılayan bir zekadır — özgürlüğü, onaylarının doğruluğunda yatar, gücünde değil.

← sözlüğe dön