Linh hồn hóa hổ

Người Kandozi vừa mất người thân. Nỗi đau khiến hắn không ngủ được; người ta gọi một bà lão đến “chữa trị” bằng cách thổi khói thuốc lá chapeado vào mắt — để xua đuổi những cơn ác mộng. Nhưng vẫn chưa đủ. Uất ức, hắn bỏ đi ngủ một mình trong rừng, và nghĩ: nếu người thân của ta đã chết, có lẽ ta cũng chẳng còn sức sống lâu hơn. Rồi hắn lấy thuốc lá, ayahuasca hay toé, và nằm ngủ giữa rừng sâu — hai ngày, có khi hơn — cho đến khi đạt được poder, sức mạnh.

Những gì Usi Kamarambi (José Hernando Zipina), người dân tộc Kandozi sống bên sông Pastaza, hồ Musa Karusha, kể lại không phải là lời an ủi, cũng chẳng phải hình ảnh:

tiếng Tây Ban Nha

El hombre que tiene su poder, tiene su espíritu de tigre. Como ya tiene su poder, es valiente y puede vivir más tiempo; sus enemigos no le pueden ganar porque su alma es tigre.

tiếng Việt

Người có sức mạnh là người có tinh thần hổ. Đã có sức mạnh, hắn trở nên dũng mãnh và có thể sống lâu hơn; kẻ thù không thể đánh bại hắn, bởi linh hồn hắn là hổ.

Trong câu nói ấy, không có gì báo hiệu một phép ẩn dụ. Tiene su poder — hắn có sức mạnh — được nói như ta nói một người đang sốt hay đang mắc nợ: một thực trạng, đo lường được qua hệ quả. Và hệ quả ấy rõ ràng, diễn ra theo hai giai đoạn. Trước hết là lòng dũng cảm và sự trường thọ — “es valiente y puede vivir más tiempo”. Rồi đến sự bất khả chiến bại — “sus enemigos no le pueden ganar”. Nguyên nhân của cả hai không phải là dũng khí tôi luyện qua thử thách, cũng không phải danh tiếng rèn giũa trong chiến trận. Đó là một mệnh đề duy nhất, được đặt ở cuối câu như lời kết luận: porque su alma es tigre, bởi linh hồn hắn là hổ.

Sự biến đổi không dừng lại ở cuộc đời của kẻ đã giành được nó. Khi hắn chết, Usi Kamarambi nói tiếp, “su alma se queda aquí andando y a veces se transforma o tiene la voz de un tigre, de una boa, de un lagarto, de un gavilán” — linh hồn hắn vẫn ở lại đây lang thang, và đôi khi biến hình hoặc mang giọng của hổ, của trăn, của kỳ đà, của diều hâu. Vậy nên đó không phải một trạng thái nhất thời, một dũng khí mùa vụ. Đó là một đột biến vượt qua cái chết và vẫn tiếp tục vang lên sau đó — trong một tiếng gầm, một giọng nói, hơn là một hình hài cố định: hổ không phải bộ đồ linh hồn khoác lên, mà là thứ nó đã hóa thành.

Hai ngộ nhận có thể nảy sinh trước một câu nói như thế, và cần phải gạt bỏ trước khi đi xa hơn. Thứ nhất: tưởng đó là vật tổ kế thừa, một hình tượng động vật gắn với ngày sinh và truyền qua dòng tộc, như tên thị tộc. Ở đây không có điều đó — linh hồn-hổ của người Kandozi không do ai ban cho: nó phải được giành lấy, từng người một, từng nỗi tang một, qua ẩn cư và nhịn ăn. Thứ hai, gần gũi với ta hơn: nghe “linh hồn hắn là hổ” như một cách nói “hắn là sư tử trên chiến trường”, phép ẩn dụ mà ta dùng để ca ngợi kẻ dũng cảm. Nhưng ẩn dụ để nguyên vẹn con người bên dưới hình ảnh; nó so sánh mà không biến đổi. Ở đây, ngược lại, linh hồn không giống hổ — nó mang bản chất của hổ, đến mức giữ lại giọng hổ sau khi kẻ mang nó đã chết.

Một giọng nói khác trong cùng tuyển tập, lần này là người Awajún, cũng kể về một sức mạnh giành được trong cô độc và nhịn ăn: ajutap, sinh thể-tổ tiên không hình hài cố định, đến trong gió, trao cho kẻ chờ đợi một lời tiên tri về cuộc đời tương lai. Sự tương đồng dừng lại ở điểm khác biệt cốt lõi. Ajutap vẫn là một kẻ khác xuất hiện — hổ đất, đại bàng, đầu trôi nổi — và ra đi sau khi nói xong: người nhận chỉ giữ lại lời nói, chứ không phải bản chất của nó. Còn linh hồn-hổ của người Kandozi không đón nhận sự viếng thăm của ai. Chính con người ấy biến đổi bản chất, đến tận giọng nói còn giữ lại sau cái chết. Hai dân tộc láng giềng cùng lưu vực, hai ngữ pháp khác biệt về sức mạnh: một bên khiến nó đến từ bên ngoài và lên tiếng; bên kia khiến nó sinh ra từ chính thịt da của kẻ nhịn ăn.

Như vậy, nỗi tang thương mà Usi Kamarambi mở ra không phải vết thương khép lại trong nước mắt. Đó là một lối đi — dẫn đến một trạng thái không từ tiếng Việt nào diễn tả trọn vẹn, ngoại trừ gọi tên nó như chính nó hiện ra: su alma es tigre, linh hồn hóa hổ.