Ruhu kaplandır

Bir Kandozi adam yakınını kaybetmiştir. Acı onu uyutmaz; yaşlı bir kadın çağrılır, gözlerine chapeado tütünü üfleyerek «iyileştirir» — kötü rüyaları kovmak için. Yetmez. Adam, acıdan tek başına ormana gidip uyur ve düşünür: yakınım öldüyse, belki benim de yaşama gücüm kalmamıştır. O zaman tütün, ayahuasca ya da toé alır ve monte’nin ortasında uyur — iki gün, bazen daha fazla — ta ki poder’i, gücü elde edene dek.

Usi Kamarambi’nin (José Hernando Zipina) aktardığı, ne bir teselli ne de bir imgedir; Pastaza Irmağı kıyısındaki Musa Karusha Gölü’nde yaşayan Kandozi halkından bir adamdır o:

İspanyolca

El hombre que tiene su poder, tiene su espíritu de tigre. Como ya tiene su poder, es valiente y puede vivir más tiempo; sus enemigos no le pueden ganar porque su alma es tigre.

Türkçe

Gücüne sahip olan adamın kaplan ruhu vardır. Artık gücüne sahip olduğundan, yiğittir ve daha uzun yaşayabilir; düşmanları onu yenemez, çünkü ruhu kaplandır.

Cümlede, bir üslup figürüne işaret eden hiçbir şey yoktur. Tiene su poder — gücüne sahiptir — bir adamın ateşi ya da borcu olduğu söylendiği gibi söylenir: bir olgu, etkileriyle ölçülebilir. Ve etki, iki aşamalıdır. Önce yiğitlik ve uzun ömür — «es valiente y puede vivir más tiempo». Sonra yenilmezlik — «sus enemigos no le pueden ganar». İkisinin de nedeni, sınavla kazanılan cesaret ya da savaşta edinilen bir ün değildir. Tek bir önerme, cümlenin sonunda konur: porque su alma es tigre, çünkü ruhu kaplandır.

Dönüşüm, onu fetheden adamın yaşamıyla sınırlı kalmaz. Ölünce, diyor yine Usi Kamarambi, «su alma se queda aquí andando y a veces se transforma o tiene la voz de un tigre, de una boa, de un lagarto, de un gavilán» — ruhu burada dolaşmaya devam eder, bazen kaplana, boaya, kertenkeleye ya da atmacaya dönüşür ya da onların sesini alır. Demek ki geçici bir durum, mevsimlik bir yiğitlik değildir bu. Ölümü aşan ve ondan sonra da duyulmaya devam eden bir dönüşümdür — sabit bir biçimden çok, bir çığlıkta, bir seste: kaplan, ruhun giydiği bir kostüm değil, onun haline geldiği şeydir.

Böyle bir cümle, iki yanlış anlamaya açıktır; ilerlemeden önce onları bertaraf etmek gerekir. İlki: doğuştan verilen, soydan geçen bir totem, bir klan adı gibi hayvansal bir figür sanmak. Burada öyle bir şey yok — Kandozi kaplan-ruhu kimseye miras kalmaz: her adam, her yas, inziva ve oruçla onu kendi başına elde eder. İkincisi, bize daha yakın olanı: «ruhu kaplandır» sözünü, «savaşta aslandır» gibi bir metafor olarak algılamak. Oysa metafor, adamı imge altında olduğu gibi bırakır; karşılaştırır, dönüştürmez. Buradaysa ruh, kaplana benzemekle kalmaz — onun özünü taşır, öyle ki onu taşıyan adamın ölümünden sonra bile sesini korur.

Aynı derlemedeki bir başka ses, bu kez Awajún, yalnızlık ve oruçla kazanılan bir güçten söz eder: ajutap, biçimi değişken, rüzgârla gelen bir ata-varlık; onu bekleyene, gelecekteki yaşamı üzerine bir söylev verir. Benzerlik, asıl farkın başladığı yerde biter. Ajutap bir başka olarak gelir — toprak kaplanı, kartal, uçan baş — ve konuşup gittikten sonra, onu alan onun sözünü değil, özünü saklar. Kandozi kaplan-ruhu ise kimsenin ziyaretini beklemez. Değişen, adamın kendisidir; ölümünden sonra bile sesini koruyacak şekilde. Aynı havzanın iki komşu halkı, gücün iki ayrı grameri: biri onu dışarıdan getirtir ve konuşturur; diğeri, oruç tutanın bedeninde vücuda getirir.

Usi Kamarambi’de yasa açılan şey, ağlanıp kapatılacak bir yara değildir. Bir geçittir — Fransızca’nın tek sözcükle karşılayamadığı bir hale, ancak geldiği gibi adlandırarak: su alma es tigre, ruhu kaplandır.