Ngã xuống với đôi tay đầy

Người ấy vẫn rơi, trong câu chuyện mà nhà thực vật học Robin Wall Kimmerer, thuộc dân tộc Potawatomi, đặt lên đầu mọi sự. Một người đàn bà trượt khỏi lỗ hổng của thế giới trên cao, lao xuống mặt nước đen kịt không bờ bến. Kimmerer viết: nàng rơi xoáy như cánh hoa phong rụng theo làn gió thu; và, theo lời bà, nỗi sợ hãi, hay có lẽ là hy vọng, khiến nàng siết chặt đôi tay vào một hành trang bé nhỏ. Nàng không lao mình tay không. Dưới đó, những con ngỗng bay lên từ mặt nước đỡ lấy nàng; một con rùa dang lưng ra; các loài vật lần lượt lặn xuống tìm chút bùn dưới đáy, và chính trên lớp bùn trải trên mai rùa ấy, mảnh đất đầu tiên bắt đầu sinh sôi. Kimmerer tiếp nhận câu chuyện này từ các dân tộc vùng Ngũ Đại Hồ và mang nó như một lời truyền dặn — theo Kimmerer, không bao giờ là “người Potawatomi nói”.

Cái hành trang bé nhỏ ấy là những gì nàng kịp giật lấy khi ngã: trái cây và hạt giống từ cây thế giới trên cao. Nàng gieo chúng xuống đất mới, nhảy múa, và mặt đất xanh tươi dưới bước chân nàng. Thế giới chúng ta đang sống không phải được tạo ra cho nàng bởi một vị thần tách biệt; nó được tạo nên cùng nàng, cùng với những con vật đã lặn xuống, con rùa đã cho mượn lưng, con ngỗng đã nâng đỡ. Sự sáng tạo ở đây là một công việc tập thể và một lời tạ ơn: ta nhận đất từ các sinh linh khác, rồi đáp lại bằng cách làm cho nó sinh sôi. Sau này, từ đứa con gái nằm xuống đất của nàng, những loài cây nuôi sống con người sẽ mọc lên. Điều tổ mẫu đầu tiên truyền lại cho con cháu không phải là quyền lực trên thế giới, mà là một món nợ: một thế giới đã được trao tặng, cần phải trả lại.

Từ đó mà ra cái tên bài viết này muốn gửi gắm. Người đàn bà Trời — Skywoman trong tiếng Anh của Kimmerer — không phải là một nữ thần ra lệnh từ trên cao: nàng là một người làm vườn và một vị khách, đến với thế giới dưới đây với đôi tay đầy ắp và bắt tay vào công việc. Cái tên ấy nói lên một cách đến với thế gian.

Kimmerer đặt nàng bên cạnh một người đàn bà khác, cũng rời bỏ một khu vườn và một bầu trời. Nhưng hai cú ngã ấy không nói lên điều giống nhau, và sự khác biệt ấy hiện rõ trước cả khi ta tìm cách so sánh. Eva ngã vì hình phạt: bị đuổi đi, nàng nhận trái đất như một bản án — gai góc và mồ hôi —, một nơi tạm trú mà chốn ở thật sự của nàng lại ở đâu đó trên trời. Người đàn bà Trời ngã xuống và trái đất trở thành món quà cũng như công trình của nàng, xanh tươi nhờ đôi tay nàng, là nơi ở của con cháu nàng. Hai người đàn bà, hai cú ngã; nhưng một người để lại di sản là một thế giới-lưu đày mà ta phải chịu đựng trong khi chờ rời đi, còn người kia để lại một thế giới-ngôi nhà mà ta chăm sóc và biết ơn.

tiếng Anh

One story leads to the generous embrace of the living world, the other to banishment. One woman is our ancestral gardener, a cocreator of the good green world that would be the home of her descendants. The other was an exile, just passing through an alien world on a rough road to her real home in heaven.

tiếng Việt

Từ hai quan niệm về Tạo hóa này, một bên dẫn đến sự hòa nhập rộng lượng vào thế giới sinh tồn, bên kia dẫn đến sự loại trừ. Người đàn bà Trời là Người làm vườn nguyên thủy của chúng ta, đồng sáng tạo nên một trái đất xanh tươi và phong phú, nơi ở tương lai của tất cả con cháu nàng. Eva là một kẻ lưu đày, chỉ đi qua một thế giới xa lạ và miệt mài tìm kiếm nơi ở thật sự duy nhất của mình, vương quốc Thiên đàng.

Cái tên ấy không đòi hỏi ta phải đổi một câu chuyện lấy câu chuyện khác. Nó chỉ đơn giản yêu cầu ta lắng nghe điều mà một vũ trụ quan đặt vào trong mối quan hệ với mặt đất, mà ta không hề nhận ra: tùy theo câu chuyện đã tạo nên ta, trái đất là một nơi tạm trú phải chịu đựng, hay là một món quà nhận từ các sinh linh khác và cần phải trả lại cho họ. Người đàn bà Trời không phải là một từ Potawatomi — đó là cái tên Kimmerer đặt, bằng ngôn ngữ viết của mình, cho một hình tượng mà các dân tộc vùng Ngũ Đại Hồ cùng gìn giữ. Điều nó mang vào ngôn ngữ của ta không phải là một vị thần nữa, mà là một cách đến: ngã xuống với đôi tay đầy ắp, như một vị khách sẽ phải trả ơn.