Dòng sông là một thân cây đổ

Trước khi có sông ngòi, đã có một cây. Trên vùng thượng Amazon, nơi Peru giáp Colombia và Brazil, Humberto Yumbato Bereca — trong tiếng Tikuna là Yaurekü, trái xanh của một loài dây leo — kể lại thế giới như mẹ ông từng nói, vào những buổi tối, lúc nghỉ ngơi. Cùng ông, Alberto Coello López, đến từ cộng đồng Cushillococha, và Mercedes Serra, người đã vẽ lại những hình ảnh ấy, đều kể về sự hình thành của đất trời. Ban đầu, theo họ, tất cả đều tối tăm — không phải vì thiếu mặt trời, mà vì một cây che phủ cả thế gian.

tiếng Tây Ban Nha

…era todo oscuro porque lo tapaba Wone (lupuna), un árbol grande.

tiếng Việt

…mọi thứ đều tối tăm vì bị Wone (cây lupuna) che phủ, một cây lớn.

Wone, đó là cây lupuna: cây gòn khổng lồ của Amazon, loài cây cao nhất trong rừng. Nhưng ở đây, nó không phải là một cây trong thế giới — mà là cây làm mái che cho thế giới. Tán lá rộng của nó giữ ánh sáng ở bên ngoài. Một con lười, móc vuốt vào bầu trời, giữ nó đứng vững. Trạng thái đầu tiên của vạn vật không phải là hư không: đó là một sự che phủ. Một mái nhà sống động bằng cành lá, dưới đó mọi thứ đã tồn tại — muông thú, con người đầu tiên — đều chờ đợi trong bóng tối.

Rồi đến hai anh em song sinh, Yoxí và Ípi, từ nhỏ đã có phép thuật và chán ngấy bóng tối. Họ muốn đốn ngã cây; con lười giữ chặt. Họ sai sóc ném ớt vào mắt con vật, khiến nó buông tay; rồi họ hạ gục Wone.

tiếng Tây Ban Nha

El árbol grande cayó y se convirtió en ríos, cochas, quebradas y así hubo ríos para los tikuna.

tiếng Việt

Cây lớn đổ xuống và hóa thành sông ngòi, hồ nước, suối; và đó là cách những dòng sông xuất hiện cho người Tikuna.

Câu chuyện nói lên điều mà ngôn ngữ chúng ta vẫn tách biệt. Dòng sông không phải là thứ khác với cây: nó chính là cây — thân thể đổ gục, tan rã, phân nhánh thành những nhánh nước, chảy trôi. Nơi chúng ta xếp nước vào một loại sự vật và gỗ vào loại khác, truyện kể của người Tikuna lại coi dòng chảy là thịt da của cây gòn, nằm dài. Rừng và nước không phải là láng giềng; chúng là một thân thể duy nhất ở hai trạng thái — đứng thẳng, rồi chảy trôi. Uống nước sông, đi thuyền ngược dòng, vẫn là chạm vào cây, nhưng cây đã hóa lỏng.

Chúng ta cũng từng biết một cây lớn ở trung tâm thế giới. Nhưng cây của ta mọc thẳng: một trục dọc nối trời, đất và âm ty, một trụ cột trật tự mà ta ngước nhìn từ dưới lên. Wone thì ngược lại, từng điểm một. Nó không đứng thẳng: nó nằm dài. Nó không sắp đặt thế giới bằng cách vươn lên: nó giam cầm thế giới bằng cách che phủ. Và thế giới không bắt đầu khi cây đứng thẳng, mà khi nó bị quật ngã — sự đổ gục ấy không phải là mất mát, mà chính là sự ra đời của nước và ánh sáng. Với chúng ta, đốn ngã cây lớn là thảm họa; ở đây, đó là sự sáng tạo. Từ mà những người kể chuyện Tikuna đặt vào ngôn ngữ của ta không phải hình ảnh một cột trụ để tôn thờ, mà là thân thể phải nằm xuống để nước chảy: Wone, cây bị đốn ngã để có sông ngòi.