Māyā
माया (māyā)
Trong Vê-đan-ta, *māyā* chỉ quyền năng vũ trụ mà qua đó Thực tại duy nhất hiện thành muôn hình vạn trạng. Thuật ngữ này bao hàm hai tác dụng riêng biệt: một quyền năng sáng tạo (sức mạnh phóng chiếu vũ trụ) và một quyền năng che giấu (tấm màn khiến người ta lầm tưởng hiện tượng là toàn bộ thực tại). Hai tác dụng ấy không thể tách rời — chính sức mạnh tạo dựng cũng đồng thời che giấu những gì nó đã tạo ra.
Le Maître de la Maya crée ce monde par Sa Maya et un autre est enfermé au-dedans ; on doit connaître sa Maya comme la Nature et le Maître de la Maya comme le grand Seigneur de tout ce qui est.
Gốc từ mā- mang nghĩa “đo lường”, “hình thành”, “dựng xây”. Māyā theo nghĩa đen chính là cái đem lại kích thước và hình hài cho cái vô hình — năng lực khiến một cái gì đó hiện ra nơi chỉ có Brahman. Trong kinh Veda, thuật ngữ này trước hết chỉ quyền năng huyền diệu của chư thần; đến Upanishad, nó biểu thị khả năng của Tuyệt Đối tự phóng chiếu vào hiện thể mà không hao tổn chính mình.
Shankara (thế kỷ VIII) đẩy khái niệm này đến mức triệt để: māyā là ảo giác vũ trụ khiến ta lầm tưởng cái đa tạp là thực tại. Thế gian không phải là hư vô, nhưng nó không có thực tại độc lập — như một giấc mơ ta vẫn sống trong đó chừng nào còn ngủ. Thực tại duy nhất là Brahman vắng lặng; tất thảy những gì còn lại, kể cả cái tôi cá nhân, đều là māyā. Đây chính là cách diễn giải mà Vivekacūḍāmaṇi nêu lên không chút nương tay: “Vĩnh cửu là chân; thế gian là dối.”
Trong Sự sống thần thánh, Aurobindo phản bác cách đọc đơn chiều này. Với ông, māyā không đối lập với thực tại mà chính là sự biểu hiện năng động của nó — năng lực của Ý Thức-Lực tự phóng chiếu vào sự hiện hữu của chính mình. Māyā không phải là một sai lầm vũ trụ cần phải giải trừ, mà là phương thức vận hành của Tuyệt Đối khi triển khai trong thời gian.
Māyā ≠ ảo giác thuần túy theo nghĩa “không có gì hết”. Thuật ngữ này luôn hàm chứa một nền tảng thực tại (Brahman) mà thế gian là sự hiện ra của nó — khác biệt quyết định với chủ nghĩa duy tâm chủ quan phủ nhận thực tại của thế gian. Điều māyā chỉ ra chính là khoảng cách giữa cái ta thấy (đa tạp) và cái đang là (Thống nhất) — một khoảng cách không phải tự thân là dối trá, mà là che khuất. Cũng cần phân biệt với vô vi trong Đạo giáo: nếu vô vi nói về cách hành động thuận theo dòng thực tại, thì māyā nói về lý do ta nhầm lẫn dòng ấy với bề mặt.