Amour-propre
Ở Rousseau, *l’amour-propre* là một tình cảm tương đối, giả tạo và sinh ra trong xã hội, khiến mỗi cá nhân coi trọng bản thân hơn bất cứ ai khác. Nó nảy sinh từ sự so sánh: chỉ cần con người sống chung với nhau, mỗi người đều tự đong đếm, muốn được chú ý, được ưu ái, được quý trọng, và tự định giá mình qua ánh nhìn của kẻ khác. Không hề tồn tại trong *trạng thái tự nhiên*, nó chính là bản lề của *Discours*: chính từ sự chuyển dịch từ *tình yêu bản thân* sang *l’amour-propre* mà bất bình đẳng về đạo đức ra đời, kéo theo hàng loạt tai họa mà con người gây ra cho nhau.
L’amour-propre n’est qu’un sentiment relatif, factice et né dans la société, qui porte chaque individu à faire plus cas de soi que de tout autre, qui inspire aux hommes tous les maux qu’ils se font mutuellement et qui est la véritable source de l’honneur.
Lòng tự ái là đam mê then chốt trong [Discours]. Cảm thức “giả tạo và sinh ra từ xã hội” này không hề tồn tại nơi con người nguyên thủy: “trong trạng thái nguyên sơ của ta, trong trạng thái tự nhiên đích thực, lòng tự ái không hề hiện hữu”. Lý do rất đơn giản: đó là “một cảm thức bắt nguồn từ sự so sánh”, mà kẻ hoang dã – vốn chỉ coi mình là khán giả duy nhất của đời mình – không thể nào thực hiện được. Phải có đời sống chung, có cái nhìn của láng giềng kề cận, nó mới nảy mầm.
Cơ chế của nó chính là sự so sánh. “Lý trí sinh ra lòng tự ái, và sự phản tư củng cố nó”: vừa so mình với người khác, ta đã muốn hơn họ; “Tồn tại và phô diễn trở thành hai điều hoàn toàn khác biệt”, và từ sự phân rẽ giữa tồn tại với phô diễn ấy nảy sinh xa hoa, thủ đoạn, ghen tị. Con người không còn sống cho chính mình nữa mà sống trong cái nhìn của người khác, thậm chí mượn cả cảm thức về sự tồn tại của bản thân từ phán xét của tha nhân.
≠ với lòng tự trọng, điều mà Rousseau nghiêm cấm nhầm lẫn. Lòng tự trọng là tự nhiên, tuyệt đối, hướng về sự bảo toàn; lòng tự ái là giả tạo, tương đối, hướng về sự hơn người. Một bên muốn sống, một bên muốn đứng đầu. Toàn bộ nhân học trong [Discours] nằm ở sự dịch chuyển này: bất bình đẳng giữa người với người không sinh ra từ một tật xấu nguyên thủy, mà từ đam mê muộn màng ấy – nơi giá trị của bản thân được đo bằng ánh mắt của kẻ khác.