Ảo tưởng kiểm soát
Thiên nhiên giữa sân khấu của danh xưng và thói phù phiếm cá nhân
Các từ đôi khi chứa đựng nhiều hơn là chỉ định. Một nhan đề, một trích dẫn, và không gian đã mở ra nơi câu hỏi thành hình trước cả khi được đặt ra.
Những cưỡi vật của minh triết
Tác phẩm của Ibn al-‘Arabi được giới thiệu ở đây trong bản dịch có tên gốc tiếng Ả Rập là Fuṣûṣ al-ḥikam, tạm dịch theo nghĩa đen là Những viên ngọc minh triết.
Thuật ngữ bezel gợi lên hình ảnh một khung gài, một cấu trúc ôm giữ viên ngọc quý để làm nổi bật ánh sáng của nó. Ở đây, các minh triết được trình hiện như những thực tại được gài vào, song văn bản không xác định bản chất của chúng, cũng chẳng nói rõ mối liên hệ với thiên nhiên. Nó chỉ đơn thuần nêu tên tác phẩm, để người đọc đối diện với một bí ẩn: điều gì trong nhan đề này có thể soi sáng mối quan hệ giữa con người và những gì bao quanh?
Nếu minh triết là những bezel, chúng không phải là đối tượng để chiếm hữu, mà là những hình thái tự hiển lộ. Tuy nhiên, không có gì cho thấy những hình thái ấy gắn với sự thống trị hay ảo tưởng làm chủ. Văn bản không nói liệu con người là thợ thủ công, là khán giả, hay chỉ đơn thuần là kẻ thừa hưởng cái tên của chúng.
Sự phù phiếm của hữu dụng
2020; phỏng vấn với Fernanda Santana, “‘Cuộc sống bền vững là thói phù phiếm cá nhân’, Ailton Krenak nói”, Correio, 25 tháng 1.
Việc nhắc đến cuộc phỏng vấn nơi Krenak gọi “cuộc sống bền vững” là “thói phù phiếm cá nhân” gợi lên một phê phán, nhưng không phác họa rõ đường nét. Từ vaidade mang trong mình ý niệm về sự tự phụ, về niềm tin thái quá vào khả năng con người sắp đặt thế giới theo tiêu chuẩn riêng. Song văn bản không nói rõ liệu thói phù phiếm ấy có lan rộng đến khái niệm kiểm soát hay không, cũng chẳng ngụ ý một bạo lực nào đối với những gì không phải con người.
Ở đây, tính bền vững không bị bác bỏ như một khái niệm, mà như một tư thế. Nó trở thành triệu chứng của một cái nhìn đặt con người làm trung tâm, mà văn bản không nói rõ điều gì sẽ thay thế. Thiên nhiên không phải đối tượng để quản lý, cũng chẳng phải chủ thể để tôn trọng: nó đơn thuần được nhắc đến như nơi thói phù phiếm ấy trương nở, mà không mô tả luật lệ hay chủ quyền riêng của nó.
Hai mảnh ghép, hai im lặng
Ibn ʿArabî đặt tên cho một cuốn sách mà nhan đề gợi lên những minh triết được gài vào, nhưng không giải thích nội dung. Krenak chỉ ra một thói phù phiếm, mà không phân tích cơ chế. Giữa hai bên, không có cầu nối nào được bắc, không tổng hợp nào được áp đặt.
Văn bản thứ nhất để ngỏ câu hỏi liệu những bezel của minh triết có liên quan đến thiên nhiên, con người, hay điều gì khác. Văn bản thứ hai gợi ý rằng tính bền vững có thể chỉ là ảo tưởng, nhưng không nói điều gì khiến nó thành ra như vậy. Không bên nào đề cập đến kiểm soát, thống trị, hay chủ quyền. Chúng chỉ đơn thuần chỉ ra những thực tại mà không phát triển, như thể sức nặng của chúng nằm chính ở những gì chúng không nói.
Có lẽ điểm gặp gỡ của chúng nằm ở đó: trong sự vắng mặt của câu trả lời có sẵn. Một bên đưa ra một khung cảnh, bên kia đưa ra một phê phán, mà không bên nào tự nhận đem lại giải pháp. Chúng đứng cạnh nhau, như hai mảnh vỡ của cùng một bí ẩn, không tìm cách giải đáp.
Nguồn được trích dẫn
- Ibn ʿArabî, Les Chatons des sagesses (Fuṣûṣ al-Ḥikam), ấn bản .
- Ailton Krenak, A vida n o til, ấn bản Companhia das Letras, São Paulo, 2020, dịch trad. maison (du portugais).