Kontrol Yanılsaması
Doğa: adların sahnesi ve kişisel kibir arasında
Kelimeler bazen taşıdıklarından daha azını gösterir. Bir başlık, bir atıf, ve soruların henüz dile getirilmeden önce biçimlendiği bir alan açılır.
Hikmetlerin binekleri
İbn Arabî’nin burada çevirisi sunulan eseri, Arapça aslında Fuṣûṣ al-ḥikam adını taşır; kelime anlamıyla Hikmetlerin Kâşları demektir.
Kâş sözcüğü, değerli bir taşı çerçeveleyerek ışığını ortaya çıkaran bir montürü çağrıştırır. Burada hikmetler, birer gerçeklik olarak sunulur; ne var ki metin ne onların mahiyetini ne de doğayla ilişkisini açıklar. Yalnızca eserin adını verir, okuyucuyu bir muammayla baş başa bırakır: Bu başlıkta, insan ile çevresi arasındaki ilişkiyi aydınlatacak ne vardır?
Hikmetler kâş ise, kavranacak nesneler değil, görünür kılınan biçimlerdir. Ancak metin, bu biçimlerin bir egemenlik ya da kontrol yanılsamasıyla ilişkili olup olmadığını belirtmez. İnsanın bu hikmetlerin zanaatkârı mı, seyircisi mi, yoksa yalnızca adını devralan biri mi olduğu da açık değildir.
Yararsızlığın kibri
2020; Fernanda Santana ile röportaj, “‘Sürdürülebilir yaşam kişisel bir kibirdir’, diyor Ailton Krenak”, Correio, 25 Ocak.
Krenak’ın “sürdürülebilir yaşamı” “kişisel bir kibir” olarak nitelediği röportaja yapılan atıf, bir eleştiriyi ima eder, ama sınırlarını çizmez. Kibir sözcüğü, insanın dünyayı kendi ölçütlerine göre düzenleme yetisine duyduğu aşırı güveni taşır. Yine de metin, bu kibrin kontrol nosyonuna uzanıp uzanmadığını ya da insan-olmayana yönelik bir şiddeti içerip içermediğini belirtmez.
Burada sürdürülebilirlik, bir kavram olarak değil, bir tavır olarak reddedilir. İnsanın kendini merkeze koyduğu bir bakışın belirtisi haline gelir; metin ise bunun yerine ne önerdiğini açıkça söylemez. Doğa ne yönetilecek bir nesne ne de saygı duyulacak bir öznedir: yalnızca bu kibrin sergilendiği bir mekân olarak anılır, kendi yasaları ya da egemenliği tanımlanmadan.
İki fragman, iki suskunluk
İbn Arabî, hikmetlerin kâşlarını çağrıştıran bir kitabın adını verir, içeriğine girmez. Krenak bir kibri işaret eder, mekanizmalarını açıklamaz. İkisi arasında köprü kurulmaz, sentez dayatılmaz.
İlk metin, kâşların hikmetlerinin doğayı, insanı ya da başka bir şeyi ilgilendirip ilgilendirmediği sorusunu açık bırakır. İkincisi, sürdürülebilirliğin bir yanılsama olabileceğini ima eder, ama onu yanılsama kılanın ne olduğunu söylemez. İkisi de kontrol, egemenlik ya da tahakkümden söz etmez. Yalnızca gerçeklikleri gösterir, onları geliştirmez; sanki güçleri tam da suskunluklarında yatar.
Belki de buluştukları nokta, hazır bir yanıtın yokluğudur. Biri bir çerçeve sunar, diğeri bir eleştiri; ne biri ne öteki çözüm vaat eder. Yan yana dururlar, aynı muammanın iki parçası gibi, onu çözmeye çalışmadan.
Alıntılanan Kaynaklar
- Ibn ʿArabî, Les Chatons des sagesses (Fuṣûṣ al-Ḥikam), baskı .
- Ailton Krenak, A vida n o til, baskı Companhia das Letras, São Paulo, 2020, çev. trad. maison (du portugais).