Ai cũng gọi là man di

M

Một vị vua đổ bộ lên đất Ý cùng đoàn quân của mình. Người ta chỉ cho ông thấy đội quân đối diện, cảnh báo rằng ông đang phải đối đầu với lũ man di. Pyrrhus trèo lên một chỗ cao, quan sát cách bố trí doanh trại đối phương, đội ngũ chỉnh tề, rồi tự sửa lại: “Ta không biết, ông nói, những kẻ man di này là ai (vì người Hy Lạp gọi như vậy tất cả các dân tộc xa lạ), nhưng cách bày binh bố trận mà ta thấy đây chẳng hề man rợ chút nào.” Lời đã sẵn trên môi trước khi ông nhìn thấy gì. Chính cái nhìn đã cất lời ấy đi.

Montaigne thuật lại cảnh tượng để rút ra một nguyên tắc quan sát: “Cần tránh bám víu vào những ý kiến thông tục, và phải xét đoán chúng bằng lý trí, chứ không phải bằng tiếng nói chung.” Toàn bộ chương Những kẻ ăn thịt người đào sâu khoảng cách giữa những gì tập tục đã đặt sẵn vào miệng ta và những gì một con mắt tỉnh táo cuối cùng sẽ nhận ra.

không có gì là man rợ hay hoang dã ở dân tộc này, theo như người ta kể lại cho ta, ngoại trừ việc mỗi người đều gọi là man di điều không thuộc về tập tục của mình; quả thực, dường như ta không có tiêu chuẩn nào khác về chân lý và lý trí ngoài những ví dụ và hình dung về các quan điểm và tập quán của xứ sở ta đang sống.

Lời phán “man di” không đo lường kẻ khác: nó đo khoảng cách từ kẻ khác đến tập tục của ta. Chính cái từ ấy đã tự thú nhận điều đó.

Kẻ man di, theo nguồn gốc từ nguyên, là người mà ngôn ngữ, vì không được hiểu, chỉ còn là tiếng bập bẹ; thuật ngữ này không mô tả một mức độ kém cỏi của nhân tính, mà ghi nhận giới hạn trong khả năng lĩnh hội của ta và biến nó thành đặc tính của kẻ đối diện. Ta coi những quan điểm của giáo xứ mình là “tôn giáo hoàn hảo, thể chế hoàn hảo” — và ta không có, theo Montaigne, tiêu chuẩn nào khác về chân lý ngoài điều đó. Như cái tên gán cho một sự vật cuối cùng thay thế luôn sự vật, từ ngữ ném vào kẻ xa lạ thay thế luôn cuộc gặp gỡ.

Còn lại là người dân thường từng sống giữa họ mô tả một thứ ngôn ngữ “dịu dàng […] âm thanh du dương”, một nền thi ca mà Montaigne đánh giá là “hoàn toàn theo phong cách Anacreon”. Tiếng bập bẹ chỉ nằm trong tai ta. Vậy nên Montaigne đảo ngược lưỡi dao: nếu không đo bằng tập tục của ta mà bằng lý trí, chính những tập quán của ta — tra tấn, phản bội, tàn bạo thường nhật — mới trở thành man rợ. “Vậy ta có thể gọi họ là man di, xét theo tiêu chuẩn lý trí, nhưng không phải xét theo ta, vì ta vượt họ về mọi hình thức man rợ.” Kẻ phán xét, khi tự đặt mình dưới thước đo của chính mình, lại trở thành kẻ bị xét xử.

Với Montaigne, man di là gì?

Không phải một con người thuộc loài thấp kém hơn, mà là kẻ bị tập tục của ta xếp ra ngoài vì phong tục của họ không phải của ta. Từ ngữ ấy nói lên tính địa phương của người thốt ra nó, chứ không bao giờ nói lên bản chất của người nhận nó. Vì thế, để đo lường chân lý, ta chỉ có những quan điểm của xứ sở nơi ta sinh ra.

Đó là một động tác treo lại. Montaigne không dựng một dân tộc này lên chống lại dân tộc khác, không tôn vinh một “người hoang dã tốt lành”; ông tước đi quyền của tập tục ta làm thước đo nhân tính. Mặt đất tuột khỏi chân kẻ phán xét — và ông để nó tuột đi, không đặt gì vào chỗ trống, ngoại trừ một lý trí bao hàm cả ta trong cuộc khảo sát của nó.

Marc Aurèle thì không trục xuất kẻ phán xét: ông nâng nó lên. Nơi Montaigne rút đi thước đo, hoàng đế khắc kỷ đề xuất một nền tảng cao hơn để nhìn cùng một kẻ xa lạ. Không phải “ngươi lầm về hắn”, mà là “hãy nhìn từ chỗ ngươi đứng”.

Nhưng bản chất của ta vốn là lý tính và xã hội. Thành phố, tổ quốc, đối với ta cũng như với Antoninus, là Roma; nhưng với tư cách một con người, tổ quốc của ta là thế giới.

Một lý tính chung khiến ta trở thành những sinh vật lý tính; nó là của chung ta, và cùng với nó là luật pháp; và nếu chúng là của chung, “thế giới, nói cho đúng, chỉ là một thành phố rộng lớn” mà toàn thể nhân loại đều là thành viên. Sự phân chia Hy Lạp / man di, La Mã / ngoại bang khi ấy trở thành cái mà nó vốn là: một ranh giới vẽ trên mảnh đất không hề có ranh giới nào. Marc Aurèle không phủ nhận nó; ông vươn lên đủ cao để thấy nó chỉ là quy ước.

Hai động tác ấy không trùng lặp. Montaigne hạ thấp thước đo — ta không có tiêu chuẩn nào không phải của làng xã mình, và khi bị lý trí xét đoán, chính ta mới là kẻ man di đầu tiên. Marc Aurèle nâng cao nền tảng — có một thành phố rộng lớn hơn thành phố, và kẻ khác ở đó đã là đồng hương. Một bên trục xuất kẻ phán xét khỏi tòa án của nó, bên kia đặt hắn vào một tòa án rộng hơn. Xuống và lên, treo lại và nâng cao: hai con đường không dung hòa trên bề mặt.

Song chúng lại dẫn đến cùng một điểm. Từ bờ hoài nghi của Montaigne cũng như từ thành phố vũ trụ của Marc Aurèle, chỉ một điều trở nên bất khả: coi tập tục của ta là bản chất của sự vật, và cắt xén nhân tính theo thước đo tập tục của mình. Bức tường biến kẻ khác thành man di, một bên cho thấy nó do ta tạo ra, bên kia cho thấy nó nằm dưới chân ta, chứ không hề ở trong thế giới. Đó là cùng một bức tường, nhìn từ bên này và bên kia: cả hai đều không để nó qua mặt như thật.

Vị vua trên cao ấy không hề đổi thay kẻ thù. Ông chỉ, trong khoảnh khắc một cái nhìn, thôi gọi tên nó trước khi thấy.