İyi yaşamak daha iyi yaşamak değildir

Gelişme, büyüme, yaşam standardı, yaşam kalitesi: varoluşu hep tırmanılması gereken bir yokuş olarak ölçeriz; dünkünden ve komşudan hep bir basamak yukarıda. And dağlarının yüksek yaylalarında, Titicaca Gölü çevresinde başka bir dil başka bir şeyi adlandırır. Aymara sözcüğü suma qamaña — ve onun Quechua ikizi sumak kawsay — daha iyi yaşamak gerektiğini söylemez. İyi yaşamak gerektiğini söyler ve aradaki fark tam da konunun kendisidir.

Aymara hukukçu ve yazar Fernando Huanacuni Mamani, bu anlamı And yerli örgütü CAOI için derlemiştir. Hemen başta uyarır: «vivir bien» yetersiz bir çeviridir; İspanyolca —ve ardından Fransızca— atalarının dilinin iki sözcükle taşıdığı anlamın gerisinde kalır. Yine de aktardığı şudur:

İspanyolca

El término aymara “suma qamaña” se traduce como “vivir bien” o “vivir en plenitud”, que en términos generales significa “vivir en armonía y equilibrio; en armonía con los ciclos de la Madre Tierra, del cosmos, de la vida y de la historia, y en equilibrio con toda forma de existencia”.

Türkçe

Aymara terimi « suma qamaña », « iyi yaşamak » ya da « dolu dolu yaşamak » olarak çevrilir; kabaca « Toprak Ana’nın, evrenin, yaşamın ve tarihin döngüleriyle uyum ve denge içinde yaşamak; her tür varoluşla dengede olmak » anlamına gelir.

Sözcük, bir mutluluk sloganıyla indirgenemez. Huanacuni, iki kökü ayırır: suma, doluluk, tamamlanmış olan; qamaña, yaşamak, ama aynı zamanda birlikte yaşamak, var olarak bulunmak, birlikte ikamet etmek. İyi yaşamak, bu yüzden tek başına ulaşılacak bir durum, ihtiyaçların karşılandığı bir nokta değildir. Bir ilişkiler dokusunda durma biçimidir — ve bu ilişkilerin ilki diğer insanlarla değildir.

Çünkü cümlede çarpan, topluluğun genişliğidir. Amaçlanan denge, bizim anladığımız gibi «başkalarıyla» —insan toplumu— değildir. «Her tür varoluşla»dır: toprağın döngüleri, ekim ve nadas mevsimleri, evren, yaşam, tarih. Huanacuni’de topluluk, insanlardan oluşan bir sosyal yapı değildir; var olan her şeyden oluşur ve insan da bu dokunun yalnızca bir ipliğidir. Suma qamaña, mutlu olmayı değil, bu kendinden büyük bütünle uyumlu olmayı talep eder.

Huanacuni’nin çizdiği ayrım da tam bu noktadadır. Suma qamaña’nın sahte ikizi vardır ve onları karıştırmamaya özen gösterir: «daha iyi yaşamak».

İspanyolca

El Vivir Bien no es lo mismo que el vivir mejor, el vivir mejor es a costa del otro. Vivir mejor es egoísmo, desinterés por los demás, individualismo, sólo pensar en el lucro.

Türkçe

İyi yaşamak, daha iyi yaşamakla aynı şey değildir; daha iyi yaşamak başkalarının pahasına olur. Daha iyi yaşamak bencilliktir, başkalarına ilgisizliktir, bireycilliktir, yalnızca kâra odaklanmaktır.

«Daha iyi yaşamak» karşılaştırmalıdır: birinden daha fazla yaşarız, dolayısıyla onun pahasına. Huanacuni’ye göre, bir azınlığın daha iyi yaşaması için çoğunluğun kötü yaşaması gerekir — biriktirmenin dilbilgisi budur, dünyayı kazananlar ve kaybedenler olarak sıralar. «İyi yaşamak» karşılaştırılmaz: kimsenin başkası için ödemek zorunda olmadığı bir doluluğu hedefler, çünkü ölçütü bütünün dengesi, komşuda ya da toprakta açılan bir boşluk değil. Dipsiz açlık burada bir itici güç değildir; suma qamaña’nın tam da koruduğu şeydir.

Burada yakın zamanlarda kullandığımız sözcükleri —sadelik, mutlu yoksunluk, daha azla yaşam sanatı— tanımak cazip gelebilir. Benzerlik gerçektir, ama ona güvenmeden önce mesafeyi korumak gerekir. Bizim sadeliklerimiz çoğu zaman tüketimini ayarlayan bireylerin tercihleridir; özne ve mallarla ilişkisinden yola çıkar. Suma qamaña özneyle başlamaz: canlı olan her şeyi kapsayan geniş topluluktan başlar ve ölçüyü veren odur, birey değil. Aynı dünyanın yumuşatılmış bir versiyonu değildir — başka bir köktür.

Geriye sözcüğün açık bıraktığı bir soru kalır. Biz hep sormayı öğrendik: nasıl daha iyi yaşarız? — ve yanıt hep daha fazla biçiminde oldu. Suma qamaña başka bir şey sorar: çevremde ve beni taşıyanda denge içinde miyim? Fark derece farkı değildir. Tırmanılan bir yaşamla uyumlanan bir yaşam arasındaki farktır.